طرحواره محرومیت هیجانی چیست: نشانه‌ها، علل شکل‌گیری و درمان

آیا تا به حال احساس کرده‌اید که هیچ‌کس واقعاً شما را درک نمی‌کند؟ شاید در کنار خانواده، دوستان یا شریک عاطفی خود باشید، اما همچنان احساس تنهایی کنید. شاید بارها تلاش کرده باشید احساسات و نیازهای خود را با دیگران در میان بگذارید، اما در نهایت به این نتیجه رسیده باشید که کسی نمی‌تواند آنچه را در درون شما می‌گذرد بفهمد.

این تجربه‌ها می‌تواند نشانه وجود طرحواره محرومیت هیجانی باشد. طرحواره محرومیت هیجانی یکی از طرحواره‌های ناسازگار اولیه در طرحواره‌درمانی است که باعث می‌شود فرد انتظار نداشته باشد نیازهای عاطفی اساسی او، مانند محبت، همدلی، درک شدن، حمایت یا راهنمایی، توسط دیگران برآورده شود. در نتیجه، فرد حتی در صمیمی‌ترین روابط خود نیز ممکن است احساس تنهایی، غم، نارضایتی و درک‌نشدگی را تجربه کند.

در این مقاله با نشانه‌ها، ریشه‌های شکل‌گیری، تأثیرات این طرحواره بر روابط عاطفی و راه‌های درمان و تغییر آن آشنا خواهید شد.

تعریف طرحواره محرومیت هیجانی

طرحواره محرومیت هیجانی یعنی شما انتظار ندارید نیازهای عاطفی‌تان توسط دیگران به اندازه کافی برآورده شود. ممکن است احساس کنید که دیگران نمی‌توانند یا نمی‌خواهند محبت، حمایت، درک و توجهی را که به آن نیاز دارید در اختیارتان قرار دهند. در نتیجه، حتی در روابط نزدیک نیز ممکن است احساس کنید که نیازهای عاطفی‌تان نادیده گرفته می‌شوند یا کسی واقعاً شما را درک نمی‌کند.

نشانه‌های طرحواره محرومیت هیجانی

طرحواره‌ی محرومیت هیجانی به شکل‌های مختلفی در زندگی روزمره و در روابط ما خود را نشان می‌دهد. به همین دلیل برای آگاهی از تأثیر این طرحواره بر زندگی، بهتر است نشانه‌های آن را بدانیم:

• احساس می‌کنید هیچ‌کس واقعاً شما را درک نمی‌کند.
• حتی در میان خانواده، دوستان یا شریک عاطفی خود احساس تنهایی می‌کنید.
• برایتان دشوار است که نیازهای عاطفی و احساسات خود را با دیگران در میان بگذارید.
• انتظار ندارید دیگران بتوانند به شما کمک کنند یا نیازهای شما را برآورده سازند.
• معمولاً برایتان خیلی سخت است که از دیگران درخواست حمایت، محبت یا توجه کنید.
• احساس می‌کنید به اندازه‌ای که به دیگران اهمیت می‌دهید، برای آن‌ها مهم نیستید.
• جذب افرادی می‌شوید که سرد، دور از دسترس یا از نظر هیجانی دردسترس نیستند یا نمی‌توانند به احساسات شما پاسخ مناسب نشان دهند.
• برایتان خیلی دشوار است که محبت و احساسات مثبت دیگران نسبت به خود را باور کنید.
• اغلب احساس می‌کنید باید به تنهایی از پس مشکلات زندگی برآیید.
• در زمان ناراحتی یا بحران، کمتر از دیگران درخواست کمک می‌کنید و ترجیح می‌دهید احساسات خود را پنهان کنید.
• ممکن است از اینکه دیگران شما را درک نمی‌کنند یا به نیازهایتان توجه ندارند، احساس خشم، رنجش یا ناامیدی داشته باشید.
• گاهی احساس می‌کنید نیازهای عاطفی شما بیش از حد زیاد است یا نباید چنین نیازهایی داشته باشید.
• ممکن است سال‌ها با احساس غم، پوچی یا نارضایتی از روابط زندگی کنید، بدون آنکه متوجه شوید این احساسات به یک الگوی عمیق و قدیمی در زندگی شما مرتبط هستند.

البته به این نکته توجه کنید که داشتن یک یا چند مورد از این نشانه‌ها به معنای وجود طرحواره محرومیت هیجانی نیست. آنچه اهمیت دارد این است که این الگوها به صورت پایدار در روابط مختلف زندگی شما تکرار شوند و باعث ناراحتی یا مشکلات ارتباطی شوند.

 انواع طرحواره محرومیت هیجانی

طرحواره محرومیت هیجانی می‌تواند به شیوه‌های مختلفی در زندگی افراد ظاهر شود. به عنوان مثال ممکن است احساس کنید کسی شما را دوست ندارد، کسی شما را درک نمی‌کند یا کسی در زمان نیاز در کنار شما نیست. به همین دلیل جفری یانگ (یانگ و همکاران، ۲۰۰۳) این تجربه‌ها را در سه دسته‌ی اصلی قرار می‌دهد:

محرومیت از محبت و مراقبت

در این نوع از محرومیت هیجانی، شما احساس می‌کنید که از محبت، توجه، صمیمیت، گرمی عاطفی، نوازش یا همراهی کافی برخوردار نیستید. ممکن است احساس کنید کسی به اندازه‌ی کافی به شما عشق نمی‌ورزد یا از نظر عاطفی در دسترس شما نیست.

محرومیت از همدلی

در این نوع، احساس می‌کنید کسی واقعاً شما را درک نمی‌کند. دیگران به حرف‌هایتان گوش نمی‌دهند، احساسات و تجربه‌های درونی شما را نمی‌فهمند یا تمایلی به صحبت کردن درباره‌ی احساسات و دنیای درونی خود ندارند. در نتیجه ممکن است احساس کنید با وجود اینکه در حضور دیگران قرار دارید، همچنان تنها هستید.

محرومیت از حمایت و راهنمایی

در این نوع، احساس می‌کنید کسی را ندارید که در زمان نیاز از شما حمایت کند، به شما جهت درست را نشان بدهد یا هنگام روبه‌رو شدن با مشکلات زندگی، تکیه‌گاه امنی برای شما باشد. حتی ممکن است این احساس را داشته باشید که در مواجهه با دشواری‌های زندگی کاملاً تنها هستید.

به طور کلی، افراد دارای طرحواره محرومیت هیجانی به تدریج به این باور می‌رسند که درخواست محبت، همدلی یا حمایت فایده‌ای ندارد، زیرا دیگران در نهایت نمی‌توانند نیازهای هیجانی آن‌ها را برآورده کنند. به همین دلیل ممکن است نیازهای عاطفی خود را نادیده بگیرند، آن‌ها را سرکوب کنند یا حتی فراموش کنند که چنین نیازهایی دارند.

سبک‌های مقابله‌ای در طرحواره‌ محرومیت هیجانی

وقتی طرحواره محرومیت هیجانی فعال می‌شود افکار و احساسات ناخوشایند زیادی ایجاد می‌کند. بر اساس طرحواره‌درمانی، افراد برای کنار آمدن با این تجربه‌های ناخوشایند از سبک‌های مقابله‌ای استفاده می‌کنند.

• تسلیم: ممکن است فرد وارد رابطه‌هایی شود که در آن نیازهای عاطفی‌اش نادیده گرفته شود.
• اجتناب: برخی دیگر ممکن است در این حالت از صمیمیت و وابستگی هیجانی اجتناب کنند و تلاش کنند به کسی نیاز نداشته باشند.
• جبران افراطی: برخی افراد نیز در جهت عکس طرحواره حرکت می‌کنند و به شدت به دنبال محبت، توجه و اطمینان از سوی دیگران هستند.

طرحواره محرومیت هیجانی چگونه شکل می‌گیرد؟

طرحواره محرومیت هیجانی زمانی شکل می‌گیرد که نیازهای هیجانی کودک به طور مداوم و در طول زمان به اندازه‌ی کافی برآورده نشوند.

هر کودکی برای رشد سالم به محبت، توجه، همدلی، حمایت و احساس امنیت نیاز دارد. هنگامی که این نیازها به طور مکرر نادیده گرفته شوند یا پاسخ مناسبی دریافت نکنند، کودک به تدریج این باور را شکل می‌دهد که دیگران قادر نیستند نیازهای عاطفی او را برآورده کنند.

این طرحواره معمولاً در خانواده‌هایی شکل می‌گیرد که والدین یا مراقبان اصلی کودک از نظر هیجانی در دسترس نبوده‌اند. ممکن است والدین فرد سرد، پرمشغله، افسرده، مضطرب، بیمار یا گرفتار مشکلات زندگی خود بوده باشند و در نتیجه نتوانسته باشند به اندازه‌ی کافی به نیازهای عاطفی کودک پاسخ دهند.

در بسیاری از موارد، والدین کودک را دوست داشته‌اند، اما مهارت یا ظرفیت لازم برای ابراز محبت، همدلی یا حمایت هیجانی را نداشته‌اند.

• برخی از افراد دارای طرحواره محرومیت هیجانی در کودکی محبت و صمیمیت کافی دریافت نکرده‌اند.
• برخی دیگر احساس می‌کرده‌اند که کسی آن‌ها را واقعاً درک نمی‌کند یا به احساساتشان گوش نمی‌دهد.
• عده‌ای از آن‌ها در زمان ترس، ناراحتی یا نیاز به راهنمایی، تکیه‌گاه امنی در اختیار نداشته‌اند.

گاهی نیز گسسته شدن رابطه‌ی دلبستگی با والدین یا مراقبان اصلی، مانند مرگ، بیماری، جدایی‌های طولانی‌مدت یا غیبت هیجانی آن‌ها، می‌تواند در شکل‌گیری این طرحواره نقش داشته باشد.

در چنین شرایطی کودک یاد می‌گیرد که نباید انتظار زیادی از دیگران داشته باشد و بهتر است نیازهای عاطفی خود را پنهان یا نادیده بگیرد.

در نهایت، کودک برای سازگار شدن با این شرایط به این نتیجه می‌رسد که محبت، همدلی و حمایت کافی دریافت نخواهد کرد. این نتیجه‌گیری به تدریج به بخشی از نگاه او به خود، دیگران و روابط تبدیل می‌شود و در بزرگسالی به صورت طرحواره محرومیت هیجانی ادامه پیدا می‌کند

تأثیر طرحواره محرومیت هیجانی بر روابط عاطفی

همانند سایر طرحواره‌های ناسازگار اولیه، طرحواره محرومیت هیجانی بیش از هر جای دیگری در روابط نزدیک و عاشقانه خود را نشان می‌دهد.

افراد دارای این طرحواره معمولاً با این امید وارد رابطه می‌شوند که بالاخره یک نفر بتواند نیازهای عاطفی آن‌ها را درک و برآورده کند. اما اغلب ناخواسته افرادی را انتخاب می‌کنند که از نظر هیجانی در دسترس نیستند یا توانایی پاسخ دادن به این نیازها را ندارند.

ممکن است جذب افرادی شوید که بسیار پرمشغله هستند، زمان کمی برای رابطه می‌گذارند، به احساسات شما توجه کافی نمی‌کنند یا در ابراز محبت و صمیمیت مشکل دارند. گاهی نیز وارد رابطه‌هایی می‌شوید که یک‌طرفه هستند و احساس می‌کنید بیش از آنچه دریافت می‌کنید، عشق و توجه می‌دهید.

برخی افراد دارای این طرحواره برای رابطه کسی را انتخاب می‌کنند که بیشتر بر نیازها و مشکلات خودش تمرکز دارد. در چنین رابطه‌ای ممکن است شما شنونده، حامی و سنگ صبور طرف مقابل باشید، اما زمانی که خودتان به حمایت یا همدلی نیاز دارید، احساس کنید کسی در کنار شما نیست.

همچنین، طرحواره محرومیت هیجانی باعث می‌شود نیازهای خود را به روشنی مطرح نکنید. ممکن است از این بترسید که اگر از محبت، توجه یا حمایت بیشتری درخواست کنید، طرد شوید یا ناامید شوید. در نتیجه، سکوت می‌کنید و انتظار دارید طرف مقابل خودش نیازهای شما را حدس بزند. اما وقتی این اتفاق نمی‌افتد، احساس رنجش، تنهایی و ناکامی می‌کنید.

برخی افراد نیز در واکنش به این احساس محرومیت، به سمت مطالبه‌گری افراطی حرکت می‌کنند. آن‌ها به طور مداوم به دنبال اطمینان، محبت و توجه هستند، زیرا هیچ مقدار از محبت دریافتی برایشان کافی به نظر نمی‌رسد. این الگو می‌تواند فشار زیادی به رابطه وارد کند و در نهایت همان چیزی را رقم بزند که فرد از آن می‌ترسد؛ یعنی فاصله گرفتن طرف مقابل.

به همین دلیل، بسیاری از افراد دارای طرحواره محرومیت هیجانی در یک چرخه‌ی تکراری گرفتار می‌شوند: جذب افراد ناپاسخگو می‌شوند، نیازهای خود را به طور مستقیم بیان نمی‌کنند، احساس ناکامی و خشم می‌کنند و در نهایت دوباره به این نتیجه می‌رسند که هیچ‌کس قادر نیست آن‌ها را درک کند یا نیازهای عاطفی‌شان را برآورده سازد. برای درک بهتر تأثیر این طرحواره بر روابط عاطفی، به مثال زیر توجه کنید:

بابک: فکر می‌کردم سارا با بقیه رابطه‌هایم فرق می‌کند. اما خیلی زود خسته شدم. او عمداً کاری می‌کرد که من عصبانی بشوم. مثلا دیر به تلفن‌هایم جواب می‌داد. در مهمانی‌ها جلوی چشم من با سایر مردها حرف می‌زد. وقت آزادش را با دوستانش سپری می‌کرد و انگار اهمیتی برای من قائل نبود. احساس می‌کردم به اندازه‌ای که من او را دوست دارم او مرا دوست ندارد.

آیا طرحواره محرومیت هیجانی قابل درمان است؟

طرحواره محرومیت هیجانی اگرچه ریشه در تجربه‌های دوران کودکی دارد و ممکن است به یک الگوی عمیق فکری و احساسی تبدیل شده باشد، با استفاده از روان‌درمانی به‌ویژه طرحواره‌درمانی می‌توان برای تغییر آن اقدامات لازم را انجام داد و بر این طرحواره غلبه کرد.

اگر مایل هستید با مراحل درمان و تکنیک‌های تغییر این طرحواره بیشتر آشنا شوید، مقاله «درمان طرحواره محرومیت هیجانی» را مطالعه کنید.

جمع‌بندی

طرحواره محرومیت هیجانی یکی از طرحواره‌های ناسازگار اولیه است که باعث می‌شود فرد انتظار نداشته باشد نیازهای عاطفی او توسط دیگران به اندازه کافی برآورده شود. افراد دارای این طرحواره معمولاً احساس می‌کنند که دیگران آن‌ها را درک نمی‌کنند، به احساساتشان اهمیت نمی‌دهند یا در زمان نیاز در کنارشان نخواهند بود.

این طرحواره معمولاً در دوران کودکی و در نتیجه‌ی برآورده‌ نشدن نیازهای اساسی به محبت، همدلی و حمایت شکل می‌گیرد و می‌تواند در بزرگسالی بر روابط عاطفی، عزت نفس و کیفیت زندگی فرد تأثیر بگذارد. بسیاری از افراد دارای این طرحواره ناخواسته وارد رابطه‌هایی می‌شوند که در آن‌ها احساس تنهایی، نادیده گرفته شدن یا درک نشدن را دوباره تجربه می‌کنند.

با افزایش آگاهی نسبت به این الگوها، شناخت نیازهای هیجانی خود و دریافت کمک تخصصی، می‌توان این چرخه را تغییر داد و روابطی سالم‌تر، صمیمانه‌تر و رضایت‌بخش‌تر را تجربه کرد.

سوالات متداول درباره طرحواره محرومیت هیجانی

۱. آیا طرحواره محرومیت هیجانی همان احساس تنهایی است؟

احساس تنهایی یکی از پیامدهای احتمالی این طرحواره است، اما طرحواره محرومیت هیجانی فراتر از تنهایی است. افراد دارای این طرحواره معمولاً انتظار دارند که دیگران نتوانند نیازهای عاطفی آن‌ها را درک یا برآورده کنند؛ حتی زمانی که در یک رابطه عاطفی یا در کنار خانواده و دوستان خود هستند.

۲. تفاوت طرحواره محرومیت هیجانی و طرحواره رهاشدگی چیست؟

در طرحواره رهاشدگی، فرد نگران از دست دادن یا ترک شدن توسط دیگران است. اما در طرحواره محرومیت هیجانی، مشکل اصلی این است که فرد احساس می‌کند دیگران نمی‌توانند محبت، همدلی یا حمایت کافی را در اختیار او قرار دهند. به بیان ساده، در رهاشدگی ترس از «از دست دادن رابطه» وجود دارد، اما در محرومیت هیجانی مشکل اصلی «کیفیت رابطه» است.

۳. آیا افراد دارای طرحواره محرومیت هیجانی می‌توانند رابطه موفقی داشته باشند؟

بسیاری از افراد دارای این طرحواره روابط موفق و رضایت‌بخشی را تجربه می‌کنند. با این حال، لازم است الگوهای ناسالم رابطه‌ای خود را بشناسند، نیازهای عاطفی‌شان را به شیوه‌ای سالم بیان کنند و یاد بگیرند محبت و حمایت دیگران را بهتر دریافت و درک کنند.

۴. چرا افراد دارای طرحواره محرومیت هیجانی جذب افراد سرد و دور از دسترس می‌شوند؟

یکی از ویژگی‌های این طرحواره تکرار الگوهای آشناست. به همین دلیل فرد ممکن است به طور ناخودآگاه جذب افرادی شود که از نظر هیجانی در دسترس نیستند یا نمی‌توانند نیازهای عاطفی او را برآورده کنند. این انتخاب‌ها معمولاً باعث تکرار همان احساس محرومیت هیجانی دوران کودکی می‌شوند.

۵. آیا طرحواره محرومیت هیجانی قابل درمان است؟

بله، با کمک روان‌درمانی، به ویژه طرحواره‌درمانی، می‌توان آن را تغییر داد. درمان به افراد کمک می‌کند نیازهای هیجانی خود را بهتر بشناسند، الگوهای رابطه‌ای ناسالم را تغییر دهند و روابط سالم‌تری را تجربه کنند.

۶. از کجا بفهمم که طرحواره محرومیت هیجانی دارم؟

اگر به طور مداوم احساس می‌کنید کسی شما را درک نمی‌کند، نیازهای عاطفی‌تان نادیده گرفته می‌شود، در روابط نزدیک احساس تنهایی می‌کنید یا جذب افراد سرد و ناپاسخگو می‌شوید، ممکن است نشانه‌هایی از این طرحواره را داشته باشید. با این حال، تشخیص دقیق تنها از طریق ارزیابی تخصصی توسط روان‌شناس یا طرحواره‌درمانگر امکان‌پذیر است.

منابع

Young, J. E., Klosko, J. S., & Weishaar, M. E. (2003). Schema Therapy: A Practitioner’s Guide. New York, NY: Guilford Press.

Arntz, A., & van Genderen, H. (2020). Schema Therapy for Borderline Personality Disorder (2nd ed.). Wiley-Blackwell.

Farrell, J. M., & Shaw, I. A. (2018). Group Schema Therapy for Borderline Personality Disorder: A Step-by-Step Treatment Manual with Patient Workbook (2nd ed.). Wiley-Blackwell.

Rafaeli, E., Bernstein, D. P., & Young, J. E. (2011). Schema Therapy: Distinctive Features. Routledge.

Taylor, C. D., Bee, P., & Haddock, G. (2017). Does schema therapy change schemas and symptoms? A systematic review across mental health disorders. Psychology and Psychotherapy: Theory, Research and Practice, 90 (3), 456–479.

Masley, S. A., Gillanders, D. T., Simpson, S. G., & Taylor, M. A. (2012). A systematic review of the evidence base for schema therapy. Cognitive Behaviour Therapy, 41 (3), 185–202.