طرحواره رهاشدگی چیست؟ نشانه‌ها، علل شکل‌گیری و درمان

وقتی همسرم تلفنش را جواب نمی‌داد، نمی‌توانستم آرام بمانم. با خودم فکر می‌کردم حتماً از من خسته شده، شاید دیگر دوستم ندارد یا شاید کسی را پیدا کرده که از من بهتر است. هر بار که دیر می‌کرد، احساس می‌کردم قرار است برای همیشه ترکم کند.

بسیاری از افرادی که طرحواره رهاشدگی دارند تجربه‌ای مشابه را گزارش می‌کنند. آن‌ها حتی زمانی که شواهدی برای ترک شدن وجود ندارد، نگران از دست دادن کسانی هستند که دوستشان دارند. در ذهن آن‌ها یک باور دردناک و عمیق ریشه دارد: «آدم‌ها می‌روند».

این طرحواره می‌تواند تأثیر عمیقی بر روابط عاطفی و صمیمانه داشته باشد و باعث رفتارهایی مانند چسبیدن به رابطه، حسادت، نگرانی مفرط، کنترل‌گری یا اجتناب از صمیمیت شود.

در این مقاله با نشانه‌ها، علل شکل‌گیری، تأثیرات طرحواره رهاشدگی بر روابط عاطفی و راه‌های درمان و تغییر آن آشنا خواهید شد.

تعریف طرحواره رهاشدگی

طرحواره رهاشدگی یعنی شما انتظار دارید افراد مهم زندگی‌تان دیر یا زود شما را ترک کنند. ممکن است نگران باشید که شریک عاطفی، دوستان یا اعضای خانواده شما را رها کنند، فرد دیگری را به شما ترجیح دهند، از شما فاصله بگیرند یا به هر دلیلی از دسترس شما خارج شوند.

افراد دارای این طرحواره معمولاً احساس می‌کنند روابط نزدیک و صمیمانه پایدار نیستند و هر لحظه ممکن است پایان یابند. در نتیجه، آن‌ها با نوعی ناامنی دائمی در روابط خود زندگی می‌کنند و نسبت به نشانه‌های طرد شدن، فاصله گرفتن یا از دست دادن رابطه حساسیت زیادی نشان می‌دهند.

به بیان ساده، هسته اصلی این طرحواره این باور است که: «آدم‌هایی که دوستشان دارم، در نهایت مرا ترک خواهند کرد».

انواع طرحواره رهاشدگی

طرحواره رهاشدگی به دو شکل مختلف بروز پیدا می‌کند؛ از این رو، همه‌ی افراد به یک شکل آن را تجربه نمی‌کنند. جفری یانگ و همکارانش معتقدند که این طرحواره می‌تواند از دو مسیر متفاوت شکل بگیرد.

رهاشدگی مبتنی بر وابستگی

این نوع طرحواره رهاشدگی معمولاً در کودکانی شکل می‌گیرد که بیش از حد مورد حمایت قرار گرفته‌اند و فرصت کافی برای تجربه استقلال و رویارویی با چالش‌های متناسب با سن خود را نداشته‌اند. در این شرایط، کودکان یاد نمی‌گیرند که به توانایی‌های خود اعتماد کنند و برای احساس امنیت به حضور افراد مهم زندگی‌اش وابسته می‌شود.

در بزرگسالی، این افراد ممکن است به‌شدت به شریک عاطفی یا افراد نزدیک خود وابسته شوند و از تنها ماندن یا از دست دادن رابطه بترسند. به همین دلیل، طرحواره رهاشدگی در آن‌ها اغلب با طرحواره وابستگی و بی‌کفایتی همراه است.

رهاشدگی مبتنی بر بی‌ثباتی

این نوع رهاشدگی زمانی شکل می‌گیرد که کودکان در محیطی بزرگ شود که از نظر عاطفی بی‌ثبات و غیرقابل پیش‌بینی است. به عنوان مثال ممکن است والدین آن‌ها گاهی در دسترس و حمایتگر و گاهی سرد، غایب یا ناپایدار هستند.

تجربه‌هایی مانند مرگ یکی از والدین، طلاق، جدایی‌های طولانی‌مدت یا تهدید مداوم به ترک شدن می‌توانند زمینه‌ساز این نوع از طرحواره رهاشدگی باشند.

نشانه‌های طرحواره رهاشدگی

افراد دارای طرحواره رهاشدگی معمولاً با ترسی مداوم از دست دادن افراد مهم زندگی خود زندگی می‌کنند. برخی از نشانه‌های رایج این طرحواره عبارت‌اند از:

• احتمالاً شما دائماً نگران این هستید که شریک عاطفی یا افراد مهم زندگی‌تان شما را ترک کنند.
• نسبت به نشانه‌های طرد شدن یا فاصله گرفتن دیگران حساسیت زیادی دارید.
• جدایی‌های موقت را بسیار دشوارتر از دیگران تحمل می‌کنید.
• هنگام جدایی از فرد مهمی که در دسترس نیست، دچار اضطراب، خشم یا غم می‌شوید.
• به سختی می‌توانید در روابط احساس امنیت و آرامش داشته باشید.
• اغلب نگران این هستید که افراد مهم زندگی‌تان شخص دیگری را به شما ترجیح دهند.
• نسبت به روابط و معاشرت‌های شریک عاطفی خود حسادت نشان می‌دهید.
• از تنها ماندن می‌ترسید و برای حفظ رابطه تلاش زیادی می‌کنید.
• ممکن است به افراد مهم زندگی خود وابستگی شدیدی پیدا کنید.
• گاهی برای جلوگیری از آسیب دیدن، از ورود به روابط صمیمانه اجتناب می‌کنید.
• از مرگ یا از دست دادن عزیزان خود بیش از حد معمول نگران باشید.

وقتی این نشانه‌ها را می‌خوانید به این توجه کنید که هرچه تعداد بیشتری از این نشانه‌ها در شما وجود داشته باشد احتمالاً طرحواره رهاشدگی شما شدیدتر است. با این حال، به یاد داشته باشید که تصمیم‌گیری درباره‌ی این موضوع درنهایت به نظر متخصص طرحواره‌درمانی بستگی دارد.

سبک‌های مقابله‌ای در طرحواره رهاشدگی

هنگامی که طرحواره رهاشدگی فعال می‌شود افراد برای کنار آمدن با احساسات و افکار منفی ناشی از آن از روش‌های مختلفی استفاده می‌کنند: برخی تسلیم این طرحواره می‌شوند، برخی از آن اجتناب می‌کنند و برخی دیگر تلاش می‌کنند با رفتن به سمت نقطه مقابل، بر آن غلبه کنند.

تسلیم طرحواره رهاشدگی

وقتی فرد در برابر طرحواره رهاشدگی خود تسلیم می‌شود ممکن است به صورت ناخودآگاه وارد رابطه‌هایی شود که در آن احتمال طرد شدن، بی‌ثباتی یا ترک شدن زیاد است. برای مثال، ممکن است او جذب افرادی شود که از نظر هیجانی در دسترس نیستند، تعهد کمی دارند یا روابط ناپایداری را تجربه می‌کنند.

این افراد معمولاً رفتارهای طرف مقابل را تحمل می‌کنند، حتی زمانی که بارها احساس ناامنی یا طردشدگی را تجربه می‌کنند. به این ترتیب، همان احساس رهاشدگی دوران کودکی بارها در زندگی آن‌ها تکرار می‌شود.

اجتناب از رهاشدگی

گاهی اوقات، برخی افراد آنقدر از رهاشدگی هراس دارد که برای تجربه‌ی آن ترجیح می‌دهد از صمیمیت و وابستگی عاطفی اجتناب کند. برای مثال، ممکن است آن‌ها از ورود به روابط نزدیک خودداری کنند، روابط را سطحی نگه دارند یا به محض اینکه رابطه جدی می‌شود فاصله بگیرند.

در این شرایط این افراد معمولاً به خودشان می‌گویند که به کسی نیاز ندارند یا تنهایی را ترجیح می‌دهند. اما درواقع، اجتناب از رابطه راهی برای محافظت از خود در برابر درد احتمالی ترک شدن است.

جبران افراطی رهاشدگی

وقتی فرد از جبران افراطی استفاده می‌کند مثل این است که دقیقاً برخلاف طرحواره خود رفتار کند. بنابراین او تلاش می‌کند برخلاف ترس‌های خود رفتار کند و کنترل بیشتری بر رابطه داشته باشد. ممکن است به شدت به شریک عاطفی خود بچسبد، مدام به دنبال اطمینان گرفتن باشد، نسبت به دیگران حسادت کند یا رفتارهای کنترل‌گرانه نشان دهد.

گاهی نیز کوچک‌ترین نشانه فاصله گرفتن را به عنوان تهدیدی برای رابطه تفسیر می‌کند و واکنش‌های شدیدی نشان می‌دهد. اگرچه هدف این رفتارها حفظ رابطه است، اما در عمل ممکن است باعث خستگی و فاصله گرفتن طرف مقابل شوند.

مثال واقعی

کتی، یک دانشجوی 25 ساله، برای درمان حملات پانیک به روان‌درمانی مراجعه کرده بود. حملات پانیک او زمانی افزایش می‌یابند که او مجبور می‌شود پدرش را آخر هفته‌ها ترک کند. او در شهر دیگری درس می‌خواند، اما تقریباً هر آخر هفته و در تعطیلات به دیدن پدرش می‌رود.

درحالی‌که روابط او با اعضای خانواده بسیار نزدیک است، روابط او با دیگران معمولاً سطحی است. او به‌ندرت واقعاً با افراد دیگر احساس نزدیکی می‌کند و هرگز در یک رابطه عاشقانه متعهد نبوده است. او همچنین گزارش می‌دهد که قادر به تصور داشتن یک رابطه واقعی صمیمی نیست.

هر وقت کتی به این فکر می‌کرد که نمی‌تواند رابطه طولانی مدت با کسی داشته باشد شدیداً گریه می‌کرد. بررسی زندگی او نشان داد که در کودکی مادر خود را از دست داده است و پدرش هم دوباره ازدواج  کرده بود. اما نامادری کتی هم هنگامی که او 16 ساله بود فوت کرد.

تأثیر طرحواره رهاشدگی بر روابط عاطفی

روابط عاطفی و عاشقانه مهم‌ترین بخشی از زندگی است که می‌تواند به شدت تحت تأثیر طرحواره‌ رهاشدگی قرار گیرد. در واقع، بسیاری از افراد تا زمانی که وارد یک رابطه صمیمانه نشده‌اند، متوجه شدت این طرحواره در زندگی خود نمی‌شوند.

اگر طرحواره رهاشدگی داشته باشید، رابطه عاطفی برای شما فقط منبع عشق و صمیمیت نیست؛ بلکه همزمان منبع نگرانی، ناامنی و ترس نیز هست. شما دائماً نگران هستید که مبادا طرف مقابل علاقه‌اش را از دست بدهد، فرد دیگری را به شما ترجیح دهد یا تصمیم بگیرد رابطه را تمام کند.

به همین دلیل ممکن است رفتارها یا اتفاقاتی را که برای دیگران کاملاً عادی است، به عنوان نشانه‌ای از پایان رابطه تفسیر کنید. برای مثال، دیر جواب دادن به پیام‌ها، مشغول بودن شریک عاطفی، نیاز او به تنهایی یا وقت گذراندن با دوستانش ممکن است در ذهن شما به این معنا تعبیر شود که علاقه‌اش کمتر شده یا قصد ترک کردن شما را دارد.

این نگرانی دائمی معمولاً باعث می‌شود برای حفظ رابطه تلاش زیادی انجام دهید. ممکن است مدام از طرف مقابل اطمینان بخواهید که شما را دوست دارد، از او انتظار داشته باشید زمان بیشتری را با شما بگذراند یا نسبت به روابط و معاشرت‌های او حساس شوید. در برخی موارد حتی ممکن است رفتارهای کنترل‌گرانه یا حسادت‌آمیز نیز ظاهر شوند.

برخی دیگر که طرحواره رهاشدگی دارند برای اینکه درد ترک شدن را تجربه نکنند، از صمیمیت فاصله می‌گیرند، روابط را سطحی نگه می‌دارند یا قبل از اینکه به دیگری وابسته شوند رابطه را قطع می‌کنند. در ظاهر ممکن است مستقل و بی‌نیاز به نظر برسند، اما در عمق وجودشان همچنان از رها شدن می‌ترسند.

یکی از تلخ‌ترین پیامدهای این طرحواره آن است که گاهی خود ترس از ترک شدن، به عاملی برای ایجاد مشکل در رابطه تبدیل می‌شود. نیاز مداوم به اطمینان، حساسیت بیش از حد، کنترل‌گری یا واکنش‌های شدید هیجانی می‌تواند طرف مقابل را خسته کند و فاصله‌ای را ایجاد کند که فرد از ابتدا از آن می‌ترسیده است.

به همین دلیل بسیاری از افراد دارای طرحواره رهاشدگی در یک چرخه‌ی تکراری گرفتار می‌شوند: آن‌ها از ترک شدن می‌ترسند، برای جلوگیری از آن رفتارهایی انجام می‌دهند که به رابطه فشار وارد می‌کند و در نهایت همان ترسی که سال‌ها با آن زندگی کرده‌اند دوباره تأیید می‌شود.

طرحواره رهاشدگی چگونه شکل می‌گیرد؟

طرحواره رهاشدگی مانند سایر طرحواره‌های ناسازگار اولیه معمولاً در دوران کودکی و در نتیجه‌ی تجربه روابطی شکل می‌گیرد که در آن‌ها احساس ثبات، امنیت و تداوم وجود نداشته است.

هر کودکی نیاز دارد افرادی را در زندگی خود داشته باشد که حضورشان قابل پیش‌بینی باشد؛ افرادی که هنگام نیاز در دسترس باشند و بتوان روی آن‌ها حساب کرد. این تجربه، پایه شکل‌گیری دلبستگی ایمن است. اما زمانی که کودک بارها با فقدان، جدایی، بی‌ثباتی یا دوری عاطفی روبه‌رو می‌شود، ممکن است به این نتیجه برسد که روابط پایدار نیستند و افراد مهم زندگی دیر یا زود او را ترک خواهند کرد. این نتیجه‌گیری به تدریج به هسته اصلی طرحواره رهاشدگی تبدیل می‌شود.

مهم‌ترین دلایلی که باعث برآورده نشدن نیاز کودک به دلبستگی و در نتیجه شکل‌ گرفتن رهاشدگی می‌شود عبارت اند از:

• از دست دادن یکی از والدین یا مراقبان اصلی در اثر مرگ، طلاق یا جدایی
• بستری شدن طولانی‌مدت یکی از والدین یا دوری اجباری از آن‌ها
• سپرده شدن زودهنگام کودک به مهدکودک یا مراقبان متعدد در شرایطی که احساس امنیت کافی شکل نگرفته است
• مهاجرت‌های مکرر و از دست دادن مداوم افراد، دوستان یا محیط‌های آشنا
• رشد کردن در خانواده‌ای که روابط والدین بی‌ثبات، پرتنش یا در آستانه جدایی بوده است
• داشتن والدینی که از نظر هیجانی در دسترس نبوده‌اند یا به دلیل افسردگی، بیماری یا مشکلات شخصی نتوانسته‌اند حضور عاطفی پایداری برای کودک فراهم کنند
• تولد خواهر یا برادر جدید در شرایطی که کودک احساس کند توجه و محبت والدین را از دست داده است

به طور کلی، هر تجربه‌ای که احساس ثبات، امنیت و تداوم در رابطه با والدین یا مراقبان اصلی را تهدید کند، می‌تواند زمینه شکل‌گیری طرحواره رهاشدگی را فراهم کند. هرچه این تجربه‌ها زودتر و شدیدتر باشند، احتمال شکل‌گیری یک طرحواره رهاشدگی عمیق‌تر نیز بیشتر خواهد بود.

درمان طرحواره رهاشدگی

زندگی کردن با طرحواره رهاشدگی و دیدن دنیا و روابط از پشت لنزهای رهاشدگی، زندگی ملالت‌باری است زیرا طعم خوش تمامی روابط را از بین می‌برد و باعث می‌شود که آب خوشی از گلوی ما پایین نرود.

اما خوشبختانه ما محکوم به زندگی کردن با طرحواره رهاشدگی نیستم و می‌توانیم از سیاه‌چاله رهاشدگی خود را نجات دهیم. طرحواره‌درمانی که اختصاصاً برای درمان طرحواره های ناسازگار اولیه شکل گرفته است به شما کمک می‌کند که از دام طرحواره رهاشدگی رهایی پیدا کنید.

اگر مایل هستید با مراحل درمان و روش‌های تغییر این طرحواره بیشتر آشنا شوید، می‌توانید مقاله «درمان طرحواره رهاشدگی» را مطالعه کنید. من در این مقاله راه‌حل‌هایی برای مبارزه با طرحواره رهاشدگی را معرفی کرده‌ام اما به خاطر داشته باشید که این راه‌حل‌ها نمی‌تواند جایگزین رواندرمانی از طریق طرحواره‌درمانی باشد. اگر از این راه‌حل‌ها به همراه درمانگر خود استفاده کنید اثربخشی آن‌ها بیشتر می‌شود.

جمع‌بندی

طرحواره رهاشدگی یکی از طرحواره‌های ناسازگار اولیه است که باعث می‌شود فرد دائماً نگران از دست دادن افراد مهم زندگی خود باشد. افراد دارای این طرحواره معمولاً انتظار دارند روابط نزدیک و صمیمانه پایدار نباشند و دیر یا زود به جدایی، طرد شدن یا از دست دادن رابطه ختم شوند.

این طرحواره اغلب در نتیجه تجربه‌های اولیه‌ای مانند فقدان، جدایی، بی‌ثباتی یا ناامنی در روابط دوران کودکی شکل می‌گیرد و می‌تواند در بزرگسالی بر احساسات، رفتارها و انتخاب‌های عاطفی فرد تأثیر بگذارد. بسیاری از مشکلاتی مانند وابستگی افراطی، حسادت، کنترل‌گری، نگرانی مداوم یا اجتناب از صمیمیت را می‌توان در پرتو این طرحواره بهتر درک کرد.

خبر خوب این است که طرحواره رهاشدگی سرنوشت شما نیست. با افزایش آگاهی نسبت به این الگوها، شناخت ریشه‌های آن‌ها و دریافت کمک تخصصی، می‌توان احساس امنیت بیشتری را در روابط تجربه کرد و از چرخه تکراری ترس از ترک شدن فاصله گرفت.

سؤالات متداول درباره طرحواره رهاشدگی

۱. آیا طرحواره رهاشدگی همان وابستگی عاطفی است؟

خیر. وابستگی عاطفی می‌تواند یکی از پیامدهای طرحواره رهاشدگی باشد، اما این دو مفهوم یکسان نیستند. هسته اصلی طرحواره رهاشدگی ترس از دست دادن افراد مهم زندگی است، در حالی که وابستگی عاطفی به نیاز شدید به حضور و تأیید دیگران اشاره دارد.

۲. تفاوت طرحواره رهاشدگی و محرومیت هیجانی چیست؟

در طرحواره رهاشدگی، فرد نگران از دست دادن رابطه و ترک شدن است. اما در طرحواره محرومیت هیجانی، رابطه ممکن است وجود داشته باشد، اما فرد احساس می‌کند نیازهای عاطفی او درک یا برآورده نمی‌شوند.

۳. آیا افراد دارای طرحواره رهاشدگی همیشه حسود هستند؟

خیر. اما بسیاری از افراد دارای این طرحواره نسبت به نشانه‌های احتمالی طرد شدن یا از دست دادن رابطه حساسیت بیشتری دارند و همین موضوع می‌تواند به حسادت یا نگرانی‌های رابطه‌ای منجر شود.

۴. آیا طرحواره رهاشدگی باعث خراب شدن روابط عاطفی می‌شود؟

گاهی بله. ترس مداوم از ترک شدن می‌تواند باعث رفتارهایی مانند کنترل‌گری، نیاز بیش از حد به اطمینان، حساسیت افراطی یا اجتناب از صمیمیت شود و به رابطه فشار وارد کند.

۵. آیا طرحواره رهاشدگی درمان می‌شود؟

بله. با کمک روان‌درمانی، به ویژه طرحواره‌درمانی، می‌توان ریشه‌های این طرحواره را شناخت و الگوهای ناسالم ناشی از آن را تغییر داد.

۶. از کجا بفهمم طرحواره رهاشدگی دارم؟

اگر دائماً نگران از دست دادن افراد مهم زندگی خود هستید، به سختی در روابط احساس امنیت می‌کنید، نسبت به فاصله گرفتن دیگران حساسیت زیادی دارید یا ترس از ترک شدن بخش مهمی از روابط شما را تشکیل می‌دهد، ممکن است نشانه‌هایی از طرحواره رهاشدگی را داشته باشید. تشخیص دقیق نیازمند ارزیابی تخصصی است.

منابع

Young, J. E., Klosko, J. S., & Weishaar, M. E. (2003). Schema Therapy: A Practitioner’s Guide. New York, NY: Guilford Press.

Young, J. E., & Klosko, J. S. (1994). Reinventing Your Life: The Breakthrough Program to End Negative Behavior and Feel Great Again. New York, NY: Plume.

Rafaeli, E., Bernstein, D. P., & Young, J. E. (2011). Schema Therapy: Distinctive Features. Routledge.

Arntz, A., & van Genderen, H. (2020). Schema Therapy for Borderline Personality Disorder (2nd ed.). Wiley-Blackwell.

Bowlby, J. (1988). A Secure Base: Parent-Child Attachment and Healthy Human Development. Basic Books.

Ainsworth, M. D. S. (1989). Attachments beyond infancy. American Psychologist, 44 (4), 709–716.

Masley, S. A., Gillanders, D. T., Simpson, S. G., & Taylor, M. A. (2012). A systematic review of the evidence base for schema therapy. *Cognitive Behaviour Therapy, 41(3), 185–202.