رفتاردرمانیروانشناسی رشد

شرطی سازی عامل: رفتار از طریق تقویت تکرار می شود

شرطی سازی عامل یکی از مهم‌ترین نظریه‌های رفتارگرایی است و در کل رشته روانشناسی و پیشبرد آن به سمت یک رشته‌ی علمی بسیار تآثیرگذار بوده است. شرطی سازی عامل در کنار شرطی سازی کلاسیک یکی از پایه‌های اصلی رفتاردرمانی است.

شرطی سازی عامل نظریه‌ای است که توسط بی اف اسکینر مطرح شده است. شاید بتوان او را معروف‌ترین و تأثیرگذارترین روان‌شناس رفتارگرا باشد.

اسکینر افکار پیشینیان خود از قبیل ایوان پاولف و جان بی واتسون را گسترش داده و این کار را از طریق بررسی سفت و سخت نظریات رفتارگرایان و موضع جنجا‌ل‌برانگیز رفتارگرایی رادیکال خود انجام داد.

بی اف اسکینر

بی اف اسکینر پدر شرطی سازی عامل است. او با نظریه های خود در مورد شرطی سازی عامل به یکی از مهمترین و پرنفوذترین روانشناسان تاریخ شد.

یکی از ابداعات اسکینر، تحلیل آزمایشی رفتار بود. او با استفاده از ابزار ثبت‌کننده‌ای به نام تراکم‌نگار نشان داد که پاسخ ارگانیسم به آنچه پس از رفتار رخ می‌دهد، بستگی دارد. اسکینر نشان داد که تقویت از طریق پیامدهای خود، رفتار را کنترل می‌کند، یعنی به آن شکل می‌دهد، آن را مستقر می‌کند، تداوم می‌بخشد و خاموش می‌کند.

تحلیل‌های آزمایشی رفتار توسط اسکینر، زمینه‌ساز تحلیل رفتار کاربردی شد که کاربرد اصول یادگیری در کار بالینی است. درمانگران با شرطی سازی عامل توانستند رفتار بیماران روانی را که اختلالات جدی داشتند، اصلاح کنند. آنها از مدیریت وابستگی و اقتصاد ژتونی استفاده کردند تا در بخش‌های بیمارستان روانی تعامل اجتماعی را رواج دهند.

شرطی سازی عامل

شرطی سازی عامل نوعی یادگیری است که در آن تقویت پیامدهایی که بلافاصله پس از پاسخ می‌آیند، احتمال وقوع پاسخ را افزایش می‌دهد. و پیامدهای آزارنده‌ای که بلافاصله بعد از پاسخ می‌آیند هم احتمال تکرار پاسخ را کم می‌کنند.

برخی از مدل‌های رفتاردرمانی که از روش‌های عامل استفاده می‌کنند عبارت‌اند از:

  • مدیریت وابستگی
  • خودفرمانی و خودگردانی
  • اقتصاد ژتونی
  • بیزاری درمانی
  • محروم کردن

مفاهیم شرطی سازی عامل

در شرطی سازی عامل، مفاهیم متعددی وجود دارد که یادگیری آنها به شما کمک می کند به خوبی نظریه شرطی سازی عامل را درک کنید. این مفاهیم عبارت اند از:

شرطی سازی عامل یا شرطی سازی کنشگر یا اسکینری: تحکیم رفتار از طریق تقویت رفتار، تضعیف رفتار از طریق تنبیه آن.

رفتار عامل: رفتاری که توسط پیامدهای خود صادر می‌شود و تحت تأثیر پیامدهاست.

پیشایند: به رویدادی گفته می‌شود که پیش از رفتار می‌آید.

پیامد یا پسایند: به رویدادی گفته می‌شود که بعد از رفتار می‌آید.

تقویت‌کننده: رویداد، شیء یا مشوقی است که باعث افزایش رفتار می‌شود و احتمال اینکه شخص رفتار مورد نظر را در آینده تکرار کند افزایش می‌دهد.

  • تقویت‌کننده اولیه: رویداد، شیء یا مشوقی که به طور طبیعی خوشایند است و باعث افزایش رفتار می‌شود.
  • تقویت‌کننده ثانویه: محرکی است که ابتدا از طریق تداعی با تقویت‌کننده اولیه ارزش تقویت‌کنندگی پیدا می‌کند. این محرک از طریق تداعی، ویژگی‌های تقویت‌کننده‌ی اولیه را پیدا می‌کند. به عنوان مثال پول یک تقویت‌کننده‌ی ثانویه است، زیرا به خودی خود ارزشی ندارد ولی چون می‌توان با آن تقویت‌کننده‌های اولیه مانند غذا، آب و امنیت تهیه کرد، به تقویت‌کننده‌ی ثانویه تبدیل می‌شود.
  • تقویت مثبت: تقویت مثبت محرک خوشایندی است که به رفتار اضافه می‌شود و احتمال وقوع و تکرار آن را افزایش می‌دهد. به عبارت دیگر اگر یک رفتار مانند سلام کردن کودک با یک پاداش (محرک خوشایند) مانند تعریف و تمجید دریافت کردن همراه شود، می‌گوییم تقویت مثبت رخ داده است.
  • تقویت منفی: اگر یک محرک آزارنده را به منظور افزایش یک رفتار خذف کنیم تقویت منفی رخ داده است. به عنوان مثال اگر یک کودک به دلیل انجام ندادن تکالیف مدرسه از تماشای تلویزیون محروم شده باشد، حذف محرومیت از تلویزیون یک تقویت منفی است و احتمال انجام تکالیف را افزایش می‌دهد.
  • تنبیه: تنبیه فرآیندی است که باعث کاهش یک رفتار می‌شود. در واقع تنبیه دقیقاً برخلاف تقویت است.
  • تنبیه‌کننده: محرک آزارنده‌ای است که باعث کاهش یک رفتار می‌شود. دو نوع تنبیه‌کننده وجود دارد:
  • استفاده از محرک آزارنده (تنبیه مثبت): تنبیه مثبت اضافه کردن یک محرک ناخوشایند به رفتار انجام شده است. به عنوان مثال اگر کودکی تکالیف خود را انجام ندهد و یکی از والدین سر او داد بزند یا او را کتک بزند در واقع در حال استفاده از یک محرک آزارنده (کتک زدن) است. از این رو ممکن است رفتار انجام ندادن تکلیف در آینده کاهش پیدا کند.
  • حذف تقویت‌کننده مثبت: اگر کودکی یک رفتار نامطلوب انجام دهد مانند انجام ندادن تکلیف و والدینش او را از یک تقویت‌کننده مثبت مانند بازی با اسبا‌ب‌بازی‌ها محروم کند، حذف تقویت‌کننده مثبت رخ داده است که به آن تنبیه منفی هم گفته می‌شود.

شکل‌دهی: برای ایجاد رفتارهای مختلف می‌توان، رفتار مورد نظر را به صورت متوالی تقویت کنیم تا آن رفتار به طور کامل رخ دهد.

تعمیم: پاسخی که به یک محرک داده می‌شود به خاطر شباهت محرک‌ها به یکدیگر، به محرک دیگری هم داده می‌شود. برای مثال کبوتری که به خاطر نوک زدن به دایره‌ها تقویت می‌شود به بیضی‌ها هم نوک می‌زند.

تمیز: در این حالت، پاسخی که به یک محرک اول داده می‌شود به محرک دوم دیگر داده نمی‌شود زیرا محرک دوم به اندازه کافی شبیه محرک اول نیست. برای مثال، کبوتر به خط صاف که شبیه دایره نیست نوک نمی‌زند چون دایره و خط صاف شبیه هم نیستند و کبوتر می‌تواند این دو را از هم تمیز دهد.

کنترل محرک: به رفتار در یک موقعیت یا محیط پاداش داده می‌شود (یا تنبیه می‌شود) و در محیط یا موقعیتی دیگر نه پاداش نه تنبیه به آن رفتار ارائه می‌شود.

خاموشی: در حالت خاموشی تقویت رفتار متوقف می‌شود و میزان پاسخ به سطح پیش از شرطی سازی یا یادگیری بر می‌گردد.

بازگشت خودبه‌خودی: وقتی رفتار خاموش‌شده به صورت موقت و کوتاه‌مدت بدون ارائه تقویت برمی‌گردد.

گریز: فرار از محرک آزارنده یا مضر پس از ارائه آن.

اجتناب: پرهیز کردن از یک محرک ترسناک پیش از وقوع آن بر اساس نشانه‌ای که با آن محرک ترسناک تداعی شده است. اجتناب یک تقویت کننده است زیرا اضطراب را کاهش می‌دهد بنابراین اجتناب می‌تواند فرآیند مستمری باشد.

برنامه‌های تقویت: در شرطی سازی عامل برای ارائه تقویت کننده ها برنامه های مختلفی وجود دارد و منظور از آن ارائه‌ی تقویت‌کننده‌ها بر اساس یک برنامه‌ی زمانی یا تعداد پاسخ‌ها. چند نوع برنامه تقویت وجود دارد:

  • تقویت مستمر: ارائه‌ی تقویت‌کننده بعد از هر پاسخ مطلوب. این برنامه برای ایجاد و استقرار رفتارهای جدید مناسب است.

  • تقویت سهمی یا نامستمر: در این برنامه فقط برخی از رفتارهای مطلوب تقویت می‌شود.

برنامه‌ی فاصله‌ای: در این برنامه‌ی تقویت، مبنای ارائه‌ی تقویت زمان سپری‌شده است.

  • برنامه‌ی فاصله‌ای ثابت: در این برنامه‌ یک دوره‌ زمانی تعریف می‌شود که اگر ارگانیسم (فرد یا هر موجود زنده دیگری) رفتار مورد نظر را بدهد در پایان آن دوره تقویت می‌شود. به عنوان مثال، ارائه تقویت‌کننده در‌ پایان هر هفته. در برنامه فاصله‌ای ثابت، در طول زمان تعریف شده، از پاسخدهی یا انجام آن رفتار می‌کاهد و هرچه به پایان دوره می‌رسد پاسخدهی خود را افزایش می‌دهد.

  • برنامه فاصله‌ای متغیر: در این برنامه، پاسخ‌های صحیح یا رفتارهای مطلوب در فواصل زمانی متغیر تقویت می‌شوند. در این برنامه یک میانگین زمانی تعریف می‌شود. به عنوان مثال رفتار مورد نظر بعد از ۷ روز تقویت می‌شود. اما ممکن است در برخی موارد بعد از ۵ روز و در برخی موارد بعد از ۹ روز، و گاهی بعد از دو روز و الی آخر. در این حالت ارگانیسم مجبور است همیشه رفتار مورد نظر را انجام دهد زیرا دریافت تقویت‌کننده قابل پیش‌بینی نیست.

برنامه نسبتی: یکی از اصلی ترین برنامه های تقویت در شرطی سازی عامل برنامه نسبتی ثابت است. این برنامه تقویت مبتنی بر تعداد پاسخ‌هاست نه زمان.

  • برنامه‌ نسبتی ثابت: در این برنامه، رفتار مورد نظر بعد از اینکه به تعداد مشخصی تکرار شد تقویت‌کننده ارائه می‌شود. به عنوان مثال به کودک گفته می‌شود بعد از هر سه مرتبه مسواک زدن به او پاداش داده می‌شود.

  • برنامه‌ نسبتی متغیر: در این برنامه، تقویت‌کننده ممکن است بعد از تعداد نامشخصی از رفتار مورد نظر ارائه شود. این نوع برنامه تقویت به شدت در برابر خاموشی مقاوم است.

اسکینر با ارائه نظریات خود به یکی از پرنفوذترین مدافعان رفتارگرایی و رفتاردرمانی تبدیل شد. مباحث و نظریه‌های او در مورد شرطی سازی عامل بر پایه نتایج روش کاری دقیق و علمی بود.

اسکینر یک مخترع زبردست و ماهر بود. اما او در واقع دانشمندی با پشت کار زیاد بود. مطالعاتی که اسکینر در مورد شرطی سازی عامل انجام داد در جدا کردن رشته روانشناسی از ریشه‌های درون‌نگری و فلسفی کمک بسیاری کرد تا در نهایت روانشناسی به یک رشته مجزای علمی تبدیل شد.

کارهای اسکینر در واقع در ادامه کارهایی بود که ایوان پاولف و جان بی واتسون شروع کرده بودند. اسکینر به هر آنچه نادیدنی بود و نمی‌شد آن‌ها را به صورت دقیق در آزمایشگاه مورد اندازه گیری قرار داد علاقه‌ای نداشت. به عنوان مثال انگیزه، تفکر و هیجان از جمله مواردی هستند که در آزمایشگاه نمی‌توان آنها را بررسی کرد. بنابراین این موارد جایگاهی در علم روانشناسی به معنای دقیق آن ندارند.

از نظر اسکینر، افکار درونی یک مشکل دارند و آن هم این است که قابل استفاده در تحلیل‌های کاربردی نیستند.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

نوشته های مشابه

دکمه بازگشت به بالا