طرحواره درمانی برای چه مشکلاتی مفید است؟

طرحواره‌درمانی یکی از رویکردهای مؤثر برای درمان طیف گسترده‌ای از مشکلات روان‌شناختی و بین‌فردی است. یکی از دلایل اثربخشی این رویکرد آن است که به جای تمرکز صرف بر علائم و نشانه‌های مشکلات، به الگوهای عمیق فکری، هیجانی و رفتاری می‌پردازد و به افراد کمک می‌کند طرحواره‌های ناسازگار اولیه و شیوه‌های مقابله‌ای ناکارآمد خود را شناسایی و به‌تدریج تغییر دهند.

با این حال، شواهد به دست آمده از پژوهش‌ها نشان می‌دهند که طرحواره‌درمانی در درمان برخی مشکلات و اختلالات از پشتوانه‌ی علمی قوی‌تری برخوردار است و اثربخشی آن بیش از سایر موارد مورد مطالعه قرار گرفته است (Taylor et al., 2017). بنابراین، پاسخ به این پرسش که «طرحواره‌درمانی برای چه مشکلاتی مفید است؟» می‌تواند به شما کمک کند ارزیابی کنید که آیا این رویکرد درمانی با شرایط، نیازها و اهداف درمانی شما تناسب دارد یا خیر.

در ادامه به صورت کامل به این سؤال که «طرحواره درمانی برای چه مشکلاتی مفید است؟» می‌پردازیم و تلاش می‌کنیم که هر مورد را با استناد به مطالعات علمی توضیح دهیم.

طرحواره‌درمانی برای چه مشکلاتی مفید است؟

امروزه طرحواره درمانی برای مشکلات متعددی مورد استفاده قرار می‌گیرد مانند اختلالات شخصیت، افسردگی، وسواس، انواع اضطراب‌ها، اختلالات خوردن، وابستگی و سوءمصرف مواد و مشکلات زوج‌ها.

اختلالات شخصیت

اولین حوزه‌ای که طرحواره‌درمانی برای آن معرفی و به کار برده شد اختلالات شخصیت بود. ویژگی اصلی اختلالات شخصیت، وجود الگوهای عمیق، ریشه‌دار و انعطاف‌ناپذیری است که بر شیوه فکر کردن، احساس کردن، تصمیم‌گیری و برقراری رابطه با دیگران تأثیر می‌گذارند. این الگوها معمولاً از سال‌های اولیه زندگی شکل گرفته‌اند و در موقعیت‌های مختلف زندگی بارها تکرار می‌شوند؛ به همین دلیل تغییر آن‌ها اغلب دشوار است.

از دیدگاه طرحواره‌درمانی، این الگوها نتیجه‌ی فعال شدن طرحواره‌های ناسازگار اولیه و سبک‌های مقابله‌ای ناکارآمد هستند. درمان به افراد کمک می‌کند این طرحواره‌ها را بشناسند، ریشه آن‌ها را درک کنند و به‌تدریج شیوه‌های سالم‌تر و انعطاف‌پذیرتری برای فکر کردن، تجربه هیجان و برقراری رابطه با دیگران ایجاد کنند (Young et al., 2003).

اختلال شخصیت مرزی

اختلال شخصیت مرزی با ترس شدید از ترک شدن همراه است. افراد مبتلا به این اختلال معمولاً با ناپایداری شدید در هیجانات، روابط بین فردی و تکانشگری دست و پنجه نرم می‌کنند.

از نظر طرحواره‌درمانی، این مشکلات ریشه در طرحواره‌های رهاشدگی، بی‌اعتمادی، محرومیت عاطفی و نقص/شرم دارند. وقتی این طرحواره‌ها فعال می‌شوند چرخه‌ای از روابط پر تنش و هیجان‌های شدید را برای افراد مبتلا به اختلال شخصیت مرزی ایجاد می‌کنند.

طرحواره‌درمانی با تکنیک‌های بین فردی، شناختی و هیجانی به این افراد کمک می‌کند طرحواره‌ها و ذهنیت‌های ناسازگار خود را شناسایی و تغییر دهند.

شواهد پژوهشی نشان می‌دهد که طرحواره‌درمانی به‌ویژه در درمان اختلال شخصیت مرزی اثربخشی قابل توجهی دارد. طرحواره درمانی باعث کاهش علائم، رفتارهای خودآسیب‌رسان، بهبود تنظیم هیجان و افزایش ثبات در روابط بین فردی این افراد می‌شود (Giesen-Bloo et al., 2006; Sempértegui et al., 2013).

اختلال شخصیت خودشیفته

اختلال شخصیت خودشیفته نیز از جمله اختلالات شخصیتی است که طرحواره‌درمانی می‌تواند در درمان آن نقش مؤثری داشته باشد.

افراد مبتلا به این اختلال ممکن است در ظاهر اعتمادبه‌نفس بالا، احساس برتری یا نیاز شدید به تحسین دیگران را نشان دهند، اما از دیدگاه طرحواره‌درمانی این ویژگی‌ها اغلب پوششی برای آسیب‌پذیری‌های عمیق‌تری مانند احساس نقص، شرم، محرومیت هیجانی یا طردشدگی هستند.

طرحواره‌درمانی با ایجاد یک رابطه‌ی درمانی مناسب و استفاده از تکنیک‌های شناختی، هیجانی و تجربی، به فرد کمک می‌کند به تدریج نیازهای هیجانی برآورده‌نشده‌ی خود را بشناسد و شیوه‌های سالم‌تر و واقع‌بینانه‌تری برای تجربه‌ی عزت‌نفس، برقراری روابط صمیمانه و تنظیم هیجانات ایجاد کند. پژوهش‌های اولیه نیز نتایج امیدوارکننده‌ای درباره اثربخشی این رویکرد در درمان اختلال شخصیت خودشیفته گزارش کرده‌اند (Taylor et al., 2017).

سایر اختلالات شخصیت

در سال‌های اخیر نتایج امیدوارکننده‌ای برای اختلالات شخصیت اجتنابی، وابسته، وسواسی-جبری و برخی دیگر از اختلالات شخصیت نیز گزارش شده است. به همین دلیل، امروزه طرحواره‌درمانی یکی از مهم‌ترین و پرکاربردترین رویکردهای درمانی برای اختلالات شخصیت به شمار می‌رود.

در یکی از نخستین و مهم‌ترین کارآزمایی‌های بالینی، یانگ و همکارانش نشان دادند که طرحواره‌درمانی در درمان اختلال شخصیت مرزی نه‌تنها به کاهش علائم کمک می‌کند، بلکه در بهبود عملکرد بین‌فردی، افزایش کیفیت زندگی و کاهش احتمال عود نیز اثربخش است. از آن زمان تاکنون، پژوهش‌های متعدد این یافته‌ها را تأیید و گسترش داده‌اند (Bamelis et al., 2014; Arntz & van Genderen, 2020).

اختلالات افسردگی‌

طرحواره‌درمانی در درمان اختلالات افسردگی نیز کارآمدی خود را نشان داده است به ویژه‌ برای افسردگی‌های عودکننده یا مزمن.

در بسیاری از موارد، افسردگی تنها ناشی از یک رویداد خاص نیست، بلکه با باورهای عمیقی درباره‌ی بی‌ارزشی، شکست یا دوست‌داشتنی نبودن همراه است. از این رو می‌توان نتیجه گرفت که طرحواره‌هایی مانند نقص و شرم، شکست یا محرومیت هیجانی می‌توانند زمینه‌ساز احساس ناامیدی و بی‌ارزشی شوند.

طرحواره‌درمانی به افراد کمک می‌کند این باورهای عمیق را شناسایی کرده و به تدریج آن‌ها را تغییر دهند (Taylor et al., 2017).

اضطراب و نگرانی مداوم

افرادی که با اضطراب مزمن یا نگرانی‌های مداوم دست و پنجه نرم می‌کنند نیز می‌توانند از طرحواره‌درمانی بهره ببرند.

در بسیاری از موارد، اضطراب‌های افراد با طرحواره‌هایی مانند آسیب‌پذیری نسبت به خطر، بی‌اعتمادی یا رهاشدگی مرتبط است.

این طرحواره‌ها باعث می‌شوند فرد جهان را مکانی ناامن و تهدیدکننده ببیند. در نتیجه، ذهن او دائماً در حالت هشدار و نگرانی قرار می‌گیرد (Peeters et al., 2022).

اختلالات خوردن

اختلالات خوردن نیز از جمله مشکلاتی هستند که طرحواره‌درمانی می‌تواند در درمان آن‌ها مفید باشد، به‌ویژه زمانی که الگوهای ناسالم خوردن با مشکلات عمیق‌تری در عزت‌نفس، تصویر بدنی و تنظیم هیجانات همراه باشند.

از منظر طرحواره‌درمانی، بسیاری از افراد مبتلا به اختلالاتی مانند بی‌اشتهایی عصبی، پرخوری عصبی یا اختلال پرخوری، همراه با نشانه‌های مرتبط با غذا و وزن، با طرحواره‌هایی مانند نقص و شرم، معیارهای سرسختانه، تأییدطلبی، محرومیت هیجانی یا رهاشدگی نیز دست‌وپنجه نرم می‌کنند. این طرحواره‌ها می‌توانند باعث شوند غذا خوردن، محدود کردن غذا یا پرخوری به راهی برای مقابله با هیجان‌های دردناک یا احساس بی‌ارزشی تبدیل شود.

طرحواره‌درمانی با شناسایی و اصلاح این الگوهای عمیق، به افراد کمک می‌کند رابطه سالم‌تری با بدن، هیجانات و غذا برقرار کنند. شواهد پژوهشی نیز نشان می‌دهد که این رویکرد، به‌ویژه در ترکیب با سایر درمان‌های مبتنی بر شواهد، می‌تواند به کاهش نشانه‌های اختلالات خوردن و بهبود عملکرد روان‌شناختی افراد کمک کند (Joshua et al., 2023).

اختلال وسواسی-جبری (OCD)

اختلال وسواس فکری-عملی (OCD) نیز یکی از مشکلاتی است که برخی افراد می‌توانند از طرحواره‌درمانی در درمان آن سود ببرند، به‌ویژه زمانی که علائم وسواس با الگوهای شخصیتی دیرپا یا مشکلات مزمن هیجانی همراه باشد.

طرحواره‌درمانی معتقد است طرحواره‌هایی مانند آسیب‌پذیری نسبت به خطر، معیارهای سرسختانه، تنبیه‌گری و گاهی مسئولیت‌پذیری افراطی می‌توانند در تداوم افکار وسواسی و رفتارهای اجباری نقش داشته باشند. این طرحواره‌ها باعث می‌شوند فرد خطرها را بیش از حد واقعی برآورد کند، اشتباهات را غیرقابل‌قبول بداند یا احساس کند مسئول پیشگیری از هر پیامد منفی است.

طرحواره‌درمانی با شناسایی و اصلاح این الگوهای عمیق، به کاهش انعطاف‌ناپذیری شناختی و هیجانی کمک می‌کند و می‌تواند در کنار درمان‌های مبتنی بر شواهد، به‌ویژه مواجهه و جلوگیری از پاسخ (ERP)، اثربخشی درمان را در برخی افراد افزایش دهد (Peeters et al., 2022).

مشکلات در روابط عاطفی

یکی از مهم‌ترین حوزه‌هایی که طرحواره‌ها در آن تأثیر می‌گذارند، روابط عاطفی و بین فردی است. بسیاری از افراد متوجه می‌شوند که در روابط خود بارها با الگوهای مشابهی مواجه می‌شوند، مانند:

• انتخاب شریک عاطفی نامناسب
• ترس شدید از طرد شدن
• وابستگی عاطفی بیش از حد
• اجتناب از صمیمیت

این الگوها اغلب به طرحواره‌هایی مانند رهاشدگی، بی‌اعتمادی، نقص و شرم یا اطاعت مرتبط هستند. طرحواره‌درمانی با بررسی ریشه‌های این الگوها به فرد کمک می‌کند روابط سالم‌تر و متعادل‌تری ایجاد کند (Young et al., 2003).

عزت نفس پایین

افرادی که عزت نفس پایینی دارند معمولاً باورهای منفی عمیقی درباره خود دارند. آن‌ها ممکن است احساس کنند به اندازه کافی خوب، توانمند یا دوست‌داشتنی نیستند.

این احساسات اغلب با طرحواره‌هایی مانند نقص و شرم، شکست یا معیارهای سرسختانه مرتبط هستند. در طرحواره‌درمانی تلاش می‌شود این باورهای محدودکننده شناسایی شده و دیدگاه واقع‌بینانه‌تر و مهربانانه‌تری نسبت به خود ایجاد شود (Young et al., 2003).

الگوهای تکراری شکست

برخی افراد احساس می‌کنند در زندگی خود بارها با شکست‌های مشابه روبه‌رو می‌شوند. این تجربه ممکن است در زمینه‌های مختلفی مانند شغل، تحصیل یا روابط رخ دهد.

در بسیاری از موارد، این وضعیت با طرحواره‌هایی مانند شکست، وابستگی یا آسیب‌پذیری مرتبط است. طرحواره‌درمانی می‌تواند به فرد کمک کند این الگوهای پنهان را شناسایی کرده و رفتارهای جدیدی را جایگزین آن‌ها کند (Young et al., 2003).

مشکلات در تنظیم هیجانات

برخی افراد در مدیریت احساسات خود با مشکل مواجه هستند. آن‌ها ممکن است در برابر موقعیت‌های مختلف واکنش‌های هیجانی شدید نشان دهند یا نتوانند احساسات خود را به شکل سالمی بیان کنند.

در طرحواره‌درمانی این مشکلات اغلب با ذهنیت‌های کودک آسیب‌پذیر یا کودک خشمگین و همچنین سبک‌های مقابله‌ای ناسازگار مرتبط هستند. درمان به افراد کمک می‌کند هیجانات خود را بهتر درک و مدیریت کنند (Young et al., 2003).

کمال‌گرایی و فشار بیش از حد به خود

کمال‌گرایی افراطی نیز می‌تواند یکی از زمینه‌هایی باشد که طرحواره‌درمانی در آن مفید است. افرادی که استانداردهای بسیار سختی برای خود دارند معمولاً دائماً احساس فشار، استرس و نارضایتی می‌کنند.

این وضعیت اغلب با طرحواره معیارهای سرسختانه یا والد مطالبه‌گر مرتبط است. در درمان تلاش می‌شود فرد یاد بگیرد استانداردهای واقع‌بینانه‌تری برای خود تعیین کند و با خود مهربان‌تر باشد (Young et al., 2003).

احساس تنهایی و بیگانگی

برخی افراد حتی در میان دیگران نیز احساس تنهایی و تعلق نداشتن دارند. آن‌ها ممکن است تصور کنند با دیگران متفاوت هستند یا هیچ‌کس آن‌ها را واقعاً درک نمی‌کند.

این تجربه معمولاً با طرحواره انزوای اجتماعی یا محرومیت هیجانی مرتبط است. طرحواره‌درمانی به افراد کمک می‌کند این احساسات را بهتر درک کرده و ارتباطات عمیق‌تری با دیگران برقرار کنند (Young et al., 2003).

جمع‌بندی

طرحواره‌درمانی رویکردی مؤثر برای درمان بسیاری از مشکلات روان‌شناختی است، به ویژه زمانی که این مشکلات ریشه‌ای و تکرارشونده باشند. افسردگی مزمن، اضطراب، مشکلات روابط، عزت نفس پایین، کمال‌گرایی، اختلالات شخصیت و احساس تنهایی از جمله مسائلی هستند که می‌توانند با این رویکرد درمانی بهبود پیدا کنند.

هدف اصلی طرحواره‌درمانی تنها کاهش علائم نیست، بلکه کمک به افراد برای شناخت الگوهای عمیق ذهنی، تغییر باورهای محدودکننده و ایجاد شیوه‌های سالم‌تر برای زندگی و ارتباط با دیگران است.

منابع

Arntz, A., & van Genderen, H. (2020). Schema therapy for borderline personality disorder (2nd ed.). Wiley.

Bamelis, L. L. M., Evers, S. M. A. A., Spinhoven, P., & Arntz, A. (2014). Results of a multicenter randomized controlled trial of the clinical effectiveness of schema therapy for personality disorders. American Journal of Psychiatry, 171(3), 305–322.

Giesen-Bloo, J., van Dyck, R., Spinhoven, P., van Tilburg, W., Dirksen, C., van Asselt, T., Kremers, I., Nadort, M., & Arntz, A. (2006). Outpatient psychotherapy for borderline personality disorder: Randomized trial of schema-focused therapy vs. transference-focused psychotherapy. Archives of General Psychiatry, 63(6), 649–658.

Joshua, P. R., Lewis, V., Kelty, S. F., & Boer, D. P. (2023). Is schema therapy effective for adults with eating disorders? A systematic review into the evidence. Cognitive Behaviour Therapy, 52(3), 213–231.

Peeters, N., van Passel, B., Krans, J., Arntz, A., & van Minnen, A. (2022). The effectiveness of schema therapy for patients with anxiety disorders, OCD, or PTSD: A systematic review and research agenda. British Journal of Clinical Psychology, 61(3), 579–597.

Sempértegui, G. A., Karreman, A., Arntz, A., & Bekker, M. H. J. (2013). Schema therapy for borderline personality disorder: A comprehensive review of its empirical foundations, effectiveness and implementation possibilities. Clinical Psychology Review, 33(3), 426–447.

Taylor, C. D. J., Bee, P., & Haddock, G. (2017). Does schema therapy change schemas and symptoms? A systematic review across mental health disorders. Psychology and Psychotherapy: Theory, Research and Practice, 90(3), 456–479.

Young, J. E., Klosko, J. S., & Weishaar, M. E. (2003). Schema therapy: A practitioner’s guide. Guilford Press