تأثیر طرحواره وابستگی بر روابط عاطفی: نشانه‌ها و روش‌های تغییر

نکات کلیدی

• طرحواره وابستگی/بی‌کفایتی می‌تواند از طریق بی‌اعتمادی به قضاوت خود، واگذاری مسئولیت‌ها، اطمینان‌خواهی و انتخاب شریک‌های مسلط، بر تعادل و کیفیت روابط عاطفی اثر بگذارد.
• پژوهش‌ها نیز در مجموع ارتباط طرحواره‌های ناسازگار اولیه را با مشکلات بین‌فردی و برخی ابعاد کیفیت و تعهد رابطه تأیید کرده‌اند.
• برای کاهش تأثیر طرحواره وابستگی بر روابط عاطفی لازم است که به صورت تدریجی به سمت استقلال و پذیرش مسئولیت‌ها حرکت کنید و به بزرگسال سالم تبدیل شوید.

یکی از مشکلاتی که عموماً در روابط عاطفی و بین زوج‌ها به چشم می‌خورد وابستگی است. البته وابستگی را می‌توان به دو صورت در نظر گرفت: وابستگی عاطفی و وابستگی برای انجام کارها (Young et al., 2003).

وابستگی عاطفی موضوعی است که بیشتر در طرحواره‌ی رهاشدگی شکل می‌گیرد؛ اما وابستگی برای انجام کارها، یکی از پیامدهای طرحواره‌ی وابستگی/بی‌کفایتی است.

در این مقاله به تأثیر طرحواره وابستگی بر روابط عاطفی خواهیم پرداخت. قبل از مطالعه این مقاله، لازم است بدانید که این مقاله یکی از مجموعه‌مقالاتی است که درباره‌ی تأثیر طرحواره‌های ناسازگار اولیه بر روابط عاطفی تاکنون در وب‌سایت اسکیمالوژی منتشر شده است.

یکی از طرحواره‌های حوزه‌ی خودگردانی و عملکرد مختل، طرحواره وابستگی/بی‌کفایتی است. منظور از خودگردانی و عملکرد مختل این است که افرادی که این طرحواره‌ها را دارند معمولاً در استقلال و انجام مسئولیت‌های روزمره مشکل دارند.

طرحواره وابستگی/بی‌کفایتی مجموعه‌ای از باورهای عمیق در ذهن فرد درباره‌ی عدم توانایی و بی‌کفایتی در انجام امور روزمره است. او عمیقاً باور دارد که از پس کارهای روزمره بر نمی‌آید و لازم است که دیگران حتماً به او کمک کنند. اینجا مسئله‌ی وابستگی مطرح می‌شود (Young et al., 2003).

درواقع، فردی که احساس می‌کند نمی‌تواند به تنهایی کارهای خود را انجام دهد به دیگران برای انجام آن‌ها وابسته می‌شود.

طرحواره وابستگی/بی‌کفایتی در تمامی حوزه‌های زندگی تأثیر می‌گذارد اما احتمالاً بیشترین اثرگذاری آن بر روابط عاطفی و عاشقانه است. تأثیر طرحواره وابستگی بر روابط عاشقانه از این جنبه اهمیت دارد که این روابط، بستر مناسبی برای فعال شدن الگوهای وابستگی است (Kover et al., 2024).

من در یک مقاله‌ی دیگر به صورت مشخص به تعریف طرحواره وابستگی پرداخته‌ام و نشانه‌ها و روش‌های مقابله با آن را توضیح داده‌ام. به همین دلیل در این مقاله به تأثیر طرحواره وابستگی بر روابط صمیمی می‌پردازم.

تأثیر طرحواره وابستگی بر انتخاب شریک عاطفی یا همسر

طرحواره‌های ناسازگار اولیه نه‌تنها روی صمیمیت بین زوج‌ها تأثیر می‌گذارد (Körük, 2017) بلکه از همان ابتدای انتخاب همسر نقش پررنگی دارند. و در نهایت می‌توانند روی رضایت از رابطه و تعهد به آن تأثیر بگذارند (Mohammadi & Soleymani, 2017).

بنابراین احتمالاً اولین سؤالی که باید به آن بپردازیم این است که این طرحواره چگونه بر انتخاب پارتنر و همسر تأثیر می‌گذارد.

برای پاسخ به این سؤال ابتدا باید به جذابیت طرحواره‌ای اشاره کنیم که به این معناست ما افرادی را برای رابطه انتخاب می‌کنیم که همراستا با طرحواره‌هایمان باشند. بنابراین، نامزد طرحواره وابستگی افرادی هستند که می‌توانند خوراک این طرحواره باشند؛ یعنی افراد قوی، افرادی که محرومیت عاطفی دارند، افراد خودقربانگر و افراد مطیع (Young, & Klosko., 1993).

از طرف دیگر، بر اساس جذابیت طرحواره‌ای، فردی که این طرحواره را دارد به‌طور ناخودآگاه به سمت افرادی کشیده می‌شود که همان الگوی دوران کودکی‌اش را بازتولید می‌کنند؛ یعنی افرادی مسلط، حمایتگر و شبیه به یک پدر یا مادر که با اقتدار خود، حس امنیت کاذبی ایجاد می‌کنند.

بررسی تأثیر طرحواره وابستگی بر روابط عاشقانه نشان می‌دهد که برخی از رفتارها و الگوهای رابطه‌ای منجر به تقویت این طرحواره می‌شوند که عبارت‌اند از:

• شریک عاطفی نقش پدر یا مادر را به عهده گرفته است و به نوعی از قدرت برخوردار است و به صورت افراطی از فرد حمایت می‌کند.
• تصمیم‌گیری‌ها بیشتر به عهده‌ی شریک عاطفی است و به تصمیمات و انتخاب‌های فرد اعتماد چندانی ندارد.
• وقتی شریک عاطفی در دسترس نیست فرد احساس می‌کند که قادر به انجام هیچ‌کاری نیست و هیچ تصمیمی نمی‌تواند بگیرد. حتی ممکن است احساس کند هویت خود را از دست داده است.
• مسائل مالی و حساب‌وکتاب مخارج زندگی تماماً بر عهده‌ی شریک عاطفی یا همسر است.
• در برخی موارد مشاهده شده است که شریک عاطفی یا همسر، سلایق و توانایی‌های فرد را در انجام کارهای روزمره زیر سؤال می‌برد.

علائم و نشانه‌های طرحواره وابستگی در روابط عاطفی

طرحواره وابستگی به شکل‌های مختلفی در روابط عاطفی بروز پیدا می‌کند و از این رو تأثیر آن به شکل آن وابسته است:

چرخه‌ی‌ وابستگی

منظور از چرخه‌ی وابستگی وضعیتی است که در آن رفتارها و واکنش‌های فرد دارای طرحواره وابستگی و واکنش‌های همسر یا شریک عاطفی منجر به تقویت الگوهای طرحواره‌ای فرد می‌شوند.

چرخه‌ی وابستگی به این صورت است که فرد به دلیل باور عمیق به ناتوانی خود، مسئولیت‌هایش را به دیگران واگذار می‌کند. این واگذاری باعث می‌شود که مهارت‌های لازم برای انجام کارها را به دست نیاورد که در نتیجه باعث احساس ناتوانی بیشتر در او می‌شود (Young et al., 2003).

به عنوان مثال، رضا در یک جلسه‌ی روان‌درمانی بخشی از وابستگی خود را به این صورت تعریف کرد:

چون نمی‌توانم کارهایم را انجام دهم مجبور می‌شوم از دیگران کمک بگیرم. اما چون دیگران به جای من کارها را انجام می‌دهند من هیچ‌وقت تجربه‌ی اینکه یک کار را با موفقیت به پایان رسانده‌ام ندارم. بنابراین، به خودم می‌گویم «تو از بی‌عرضه‌ای».

تأثیر طرحواره وابستگی بر روابط عاطفی از طریق ایجاد یک چرخه‌ی وابستگی معمولاً به شکل زیر است:

ابتدا موقعیتی پیش می‌آید که فرد باید اقدامی انجام دهد یا درباره‌ی چیزی تصمیم بگیرید. مثلاً ممکن است فرد باید درباره‌ی امور مالی خود تصمیمات مهمی را اتخاذ کند. این وضعیت، معمولاً یکی از محرک‌های طرحواره وابستگی است. فرد با خودش فکر می‌کند که «ممکن است خرابکاری کنم، بهتر است کمک بگیرم».

در نتیجه او مسئولیت این کار را به دیگران واگذار می‌کند. در این حالت اضطراب او درباره‌ی انجام کارها کاهش پیدا می‌کند؛ اما فرصت یادگیری و کسب تجربه از بین می‌رود و به دنبال آن احساس بی‌کفایتی تقویت می‌شود.

در روابط عاطفی نیز همین چرخه به شکل زیر ادامه می‌یابد:

وقتی فرد ناتوانی خود را نشان می‌دهد، همسرش مجبور می‌شود مسئولیت‌های بیشتری بر عهده بگیرد و هرچه او مسئولیت‌های بیشتری به عهده بگیرد، فرد بیشتر احساس ناتوانی می‌کند.

نکته‌ی مهم این است که حتی وقتی فرد وابسته با شریکی برابر و حمایت‌گر روبه‌رو شود، اغلب ناخودآگاه تلاش می‌کند رابطه را به شکل آشنای قبلی درآورد؛ یعنی شریک خود را وادار به ایفای نقش «والد» کند.

اگر شریک در برابر این فشار مقاومت کند و بخواهد رابطه‌ای برابر داشته باشد، ممکن است فرد وابسته به‌تدریج جذابیت آن رابطه را کمتر حس کند و آن را «بی‌شور و شوق» توصیف کند؛ درحالی‌که در واقع این افت هیجان، نشانه‌ی سالم‌بودن پویایی رابطه است، نه نشانه‌ی نامناسب‌بودن شریک (Janovsky et al., 2020).

تبدیل رابطه برابر به رابطه والد ـ کودک

وقتی یک نفر در رابطه دارای طرحواره‌ی وابستگی/بی‌کفایتی است احتمالاً آن رابطه به سمت رابطه‌ی بین کودک-والد حرکت می‌کند.

البته منظور از والد یا کودک این نیست که زوج‌ها واقعاً تبدیل به والد یا کودک می‌شوند، اما وابستگی می‌تواند فرد را در موضعی قرار دهد که انگار شبیه یک کودک برای تمامی نیازهای خود به شخص دیگری نیازمند است و این ممکن است طرف مقابل را در جایگاه والد قرار دهد (Stevens & Roediger, 2017).

تلاش برای حفظ رابطه

تأثیر طرحواره وابستگی بر روابط نزدیک صرفاً به انتخاب پارتنر محدود نمی‌شود؛ زیرا بسیاری از الگوهای وابستگی زمانی نمایان می‌شود که رابطه شروع شده است.

بررسی‌های انجام شده نشان داده‌اند که افراد دارای طرحواره وابستگی از ترس تنهایی و رهاشدگی و فقط برای حفظ رابطه ممکن است بدرفتاری، تحقیر یا حتی سوءاستفاده را تحمل کنند.

به هر حال وقتی یک نفر باور دارد که به‌تنهایی از عهده‌ی مسئولیت‌های زندگی‌اش برنمی‌آید، نمی‌تواند دوری و از دست دادن رابطه را تحمل کند. بنابراین، حتی وقتی در یک رابطه‌ی سمی قرار دارد باز هم برای حفظ آن تلاش می‌کند.

وابستگی و خشم در روابط عاطفی

وقتی فرد در یک رابطه‌ی سمی قرار می‌گیرد و به دلیل وابستگی نمی‌تواند از آن جارج شود، دچار خشم زیادی می‌شود. با این حال، باز هم به دلیل وابستگی و ترس از رهاشدگی، نمی‌تواند خشم خود را ابراز کند.

در برخی موارد، این خشم به‌شکل علنی‌تری ظاهر می‌شود که با عنوان «حق‌به‌جانبی وابسته» شناخته می‌شود؛ یعنی فرد وابسته احساس می‌کند حق دارد نیازهایش بی‌قید و شرط برآورده شود، و وقتی این‌طور نیست، با کنایه‌زنی، قهر یا خشم آشکار، شریک خود را تنبیه می‌کند (Young et al., 2003).

اضطراب در روابط عاطفی

معمولاً اتفاقات جدید زندگی مانند ازدواج کردن، پیدا کردن شغل یا بچه‌دار شدن برای اغلب ما هیجان‌انگیز و همراه با حس خوشحالی است؛ اما برای کسی که طرحواره وابستگی دارد این اتفاقات به معنای مسؤلیت‌های بیشتر و به دنبال آن احساس ناتوانی بیشتر است. به همین دلیل در این موارد او بیشتر دچار اضطراب و حتی وحشت‌زدگی می‌شود (Dumitrescu & Rusu, 2012).

روش‌های تغییر طرحواره وابستگی در روابط

تغییر طرحواره وابستگی در روابط عاطفی و صمیمانه می‌تواند به هر دو نفر فرصت رشد دهد و درنهایت امکان رضایت از رابطه را فراهم کند.

در بسیاری از موارد، درمان طرحواره‌ی وابستگی به صورت فردی صورت می‌گیرد، اما ممکن است برای کاهش تأثیر طرحواره وابستگی بر روابط عاطفی، از زوج‌درمانی استفاده شود.

در اینجا، من روش‌هایی را برای مقابله با طرحواره وابستگی در رابطه زوجی معرفی کرده‌ام. اما به خاطر داشته باشید که بهترین گزینه برای شما طرحواره‌درمانی فردی و زوج‌درمانی است.

روش‌هایی که در ادامه ذکر می‌شوند بر اساس کتاب‌های اصلی طرحواره‌درمانی مانند راهنمای طرحواره‌درمانی (Young et al., 2003)، زندگی خود را دوباره بیافرینید (Young, & Klosko., 1993)، تکنیک‌های طرحواره‌درمانی در عمل (Arntz & Jacob, 2013) و شکستن الگوهای منفی روابط (Stevens & Roediger, 2017) است.

شناسایی کامل طرحواره وابستگی

اگر تصمیم گرفته‌اید تأثیر طرحواره وابستگی بر روابط خود را کاهش دهید اولین گام مؤثر شناخت آن است. برای شناخت آن می‌توانید از پرسشنامه‌ی طرحواره، مطالعه کامل این طرحواره و مراجعه به درمانگر بهره بگیرید.

شناخت الگوهای تکراری

یک راه شناخت الگوهای وابستگی توجه به الگوهای تکراری مشخصی است که در روابط عاطفی‌تان دیده می‌شود. مرور روابط گذشته و ویژگی‌های مشترک افرادی که قبلاً انتخاب کرده‌اید نیز به شما در شناخت الگوهای تکراری کمک می‌کند.

اجتناب از جذابیت طرحواره‌ای

وقتی جذب یک نفر می‌شوید به این موضوع توجه کنید که آیا بر اساس طرحواره خود جذب او شده‌اید یا خیر. آیا او را به این دلیل انتخاب کرده‌اید که یک فرد قوی و حامی است به‌گونه‌ای که شما را بابت انجام کارها راحت می‌کند. آیا او به شما اجازه نمی‌دهد که در انجام کارها پیش‌قدم شوید؟

آیا خودتان از او انتظار دارید که کارها را انجام دهید و بدون او برای هیچ‌چیزی خودتان تصمیم نمی‌گیرید؟ در این صورت احتمالاً انتخاب شما بر اساس جذابیت طرحواره‌ای است.

پذیرش تدریجی مسئولیت در رابطه

یکی از روش‌های کاهش تأثیر طرحواره وابستگی بر روابط صمیمانه، پذیرش تدریجی مسئولیت است. همانطور که در قسمت چرخه‌ی وابستگی گفتیم، عدم پذیرش مسئولیت باعث تقویت طرحواره می‌شود؛ بنابراین، انجام کارها به صورت تدریجی باعث خروج از این چرخه می‌شود.

قبل از درخواست کمک، خودتان تلاش کنید

بهتر است ابتدا خودتان برنامه‌ریزی کنید، کارها به صورت مراحل مشخصی تقسیم کنید و راه‌حل‌های احتمالی را بسنجید. در این صورت اگر نیاز به کمک داشتید، درخواست کنید.

موفقیت‌های خود را ناچیز نشمارید

افرادی که طرحواره‌ی وابستگی دارند، موفقیت‌های خود را دست کم می‌گیرند و یا به دیگران نسبت می‌دهند. در مقابل، اشتباهات خود را به عنوان نشانه‌ی بی‌کفایتی خود در نظر می‌گیرند. بنابراین، بهتر است با استفاده از تکنیک بررسی شواهد، توانمندی‌های خود را واقع‌بینانه بررسی کنید.

طرحواره‌درمانی برای طرحواره وابستگی/بی‌کفایتی

طرحواره‌درمانی به شما کمک می‌کند ریشه‌های تحولی طرحواره‌ی وابستگی خود را شناسایی کنید. سپس با استفاده از تکنیک‌های شناختی مانند بررسی شواهد، تکنیک‌های تجربه‌ای مانند تصویرسازی ذهنی و درنهایت با استفاده از الگوشکنی رفتاری به شما کمک می‌کند به سمت استقلال سالم حرکت کنید (Young et al., 2003).

یکی از مهم‌ترین بخش‌های طرحواره‌درمانی، کار با ذهنیت‌هاست. ذهنیت همان حالت برانگیختگی یا فعال شدن طرحواره‌های ناسازگار اولیه است.

به عنوان مثال وقتی طرحواره‌ی وابستگی فعال می‌شود شما در حالت ذهنیت کودک آسیب‌پذیر قرار می‌گیرید. در این حالت طرحواره‌درمانی با استفاده از تکنیک گفت‌وگوی بین ذهنیت‌ها، به شما کمک می‌کند از ذهنیت کودک خود حمایت کنید.

تمامی این تکنیک‌ها به این منظور طراحی شده‌اند که شما بتوانید نیازهای هیجانی بنیادین خود مانند استقلال را برآورده کنید و به بزرگسال سالم که هدف نهایی طرحواره‌درمانی است تبدیل شوید.

اگر می‌خواهید اطمینان پیدا کنید آیا طرحواره‌درمانی برای شما مناسب است یا نه می‌توانید به مقاله «طرحواره‌درمانی برای چه کسانی مناسب است؟» مراجعه کنید.

سخن پایانی

طرحواره‌ی وابستگی می‌تواند فضای رابطه‌ی عاطفی را به رابطه‌ی کودک-والد تبدیل کنید. با این وجود برای کاهش تأثیر طرحواره وابستگی بر روابط عاشقانه می‌توانید به صورت تدریجی به سمت استقلال و به عهده گرفتن مسئولیت‌های خود حرکت کنید.

طرحواره‌درمانی نیز به شما کمک می‌کند که درنهایت به بزرگسال سالمی تبدیل شوید که مسئولیت خلق زندگی و انتخاب‌های خود را برعهده می‌گیرد.

منابع

Dumitrescu, D., & Rusu, A. S. (2012). Relationship between early maladaptive schemas, couple satisfaction and individual mate value: An evolutionary psychological approach. Journal of Cognitive and Behavioral Psychotherapies, 12(1), 63–76.

Janovsky, T., Rock, A. J., Thorsteinsson, E. B., Clark, G. I., & Murray, C. V. (2020). The relationship between early maladaptive schemas and interpersonal problems: A meta-analytic review. Clinical Psychology & Psychotherapy, 27(3), 408–447.

Kover, L., Szollosi, G. J., Frecska, E., Bugan, A., Berecz, R., & Egerhazi, A. (2024). The association between early maladaptive schemas and romantic relationship satisfaction. Frontiers in Psychology, 15, Article 1460723.

Körük, S. (2017). Early maladaptive schemas and attachment styles predicting tendencies in intimate relationship. European Journal of Education Studies, 3(9), 393–411.

Mohammadi, B., & Soleymani, A. (2017). Early maladaptive schemas and marital satisfaction as predictors of marital commitment. International Journal of Behavioral Sciences, 11(1), 16–22.

Stevens, B. A., & Roediger, E. (2017). Breaking negative relationship patterns: A schema therapy self-help and support book. Wiley-Blackwell.

Young, J. E., & Klosko, J. S. (1993). Reinventing your life: The breakthrough program to end negative behavior and feel great again. Plume.

Young, J. E., Klosko, J. S., & Weishaar, M. E. (2003). Schema therapy: A practitioner’s guide. Guilford Press.