طرحواره نقص و شرم چگونه بر روابط عاطفی تأثیر می‌گذارد؟

عوامل بسیاری بر روابط عاطفی و رضایت از رابطه تأثیر می‌گذارند. یکی از این عوامل طرحواره نقص و شرم است.
کسی که این طرحواره را دارد عمیقاً باور دارد که دوست‌داشتنی و ارزشمند نیست. او معتقد است که به اندازه‌ی کافی خوب نیست و همیشه احتمال دارد که دیگران او را به خاطر نقص‌هایش رها خواهند کرد.

در این مقاله، به تأثیر طرحواره نقص و شرم بر روابط عاطفی خواهیم پرداخت و بررسی می‌کنیم چگونه می‌توان بر آن غلبه کرد.

طرحواره نقص و شرم

من در یک مقاله‌ی دیگر به صورت مفصل به معرفی طرحواره نقص و شرم پرداخته‌ام و نشانه‌های آن و نحوه‌ی شکل‌گیری‌اش در دوره‌ی کودکی را توضیح داده‌ام.

طرحواره نقص و شرم یکی از طرحواره‌های ناسازگار اولیه است. کسی که این طرحواره را دارد احساس می‌کند که بد، حقیر، دوست‌نداشتنی و بی‌ارزش است (Young et al., 2003). او به دلیل این نقص‌ها، احساس شرم شدیدی را تجربه می‌کند.

یکی از اصلی‌ترین نشانه‌ها و باورهای فردی که طرحواره نقص و شرم دارد این است که اگر دیگران به او نزدیک و صمیمی شوند و او را بشناسند او را ترک خواهند کرد. بنابران، این افراد به عشق و پذیرفته شدن نیاز دارند اما از نزدیک شدن می‌ترسند. صمیمیت برای این افراد به معنای آشکار شدن نقص‌هاست. از این رو، رابطه‌ی عاطفی برای آن‌ها همزمان منبع آرامش و اضطراب است.

طرحواره نقص و شرم، در اثر تجربه‌های انتقاد و سرزنش مکرر، مقایسه‌ با دیگران، تحقیر و شرمسار شدن، محبت مشروط، طرد یا بی‌توجهی عاطفی و سوءاستفاده و بدرفتاری شکل می‌گیرد (Young et al., 2003).

تأثیر طرحواره نقص و شرم در روابط عاطفی

وقتی کسی که باور دارد که دوست داشتنی و ارزشمند نیست نمی‌تواند در روابط عاطفی احساس آرامش کند. او همیشه نگران آشکار شدن نقص‌ها و در نتیجه طرد شدن است. با این وجود، تأثیر طرحواره نقص و شرم بر روابط عاطفی گسترده‌تر است و معمولاً به روش‌های مختلفی بر روابط تأثیر می‌گذارد.

احتمالاً بارزترین رفتاری که نشان‌دهنده‌ی تأثیر طرحواره نقص و شرم بر روابط عاطفی است این است که فرد تلاش می‌کند ضعف‌ها، اشتباه‌ها و نقص‌های خود را پنهان کند (Stevens, & Roediger, 2017). سایر نشانه‌های مهم نقص و شرم در روابط عبارت اند از:

• ترس از اینکه شریک عاطفی خود واقعی فرد را بشناسد
• دشواری در بیان نیازهای هیجانی
• احساس شرمندگی هنگام گریه‌کردن یا آسیب‌پذیرشدن
• حساسیت شدید به انتقاد یا بازخورد
• مقایسه مداوم خود با دیگران
• ترس از اینکه شریک عاطفی فردی «بهتر» پیدا کند
• نیاز مکرر به اطمینان‌گرفتن درباره عشق و تعهد طرف مقابل
• باورنداشتن تعریف‌ها و تحسین‌ها
• کوچک‌کردن موفقیت‌های خود
• احساس نالایق‌بودن برای دریافت محبت
• عذرخواهی بیش از اندازه
• پذیرش رفتارهای تحقیرآمیز
• فاصله‌گرفتن هنگام افزایش صمیمیت
• انتخاب شریک‌های انتقادگر، طردکننده یا دست‌نیافتنی
• تلاش افراطی برای بی‌نقص‌بودن در رابطه
• انتقاد از شریک عاطفی برای پنهان‌کردن احساس حقارت
• احساس شرم شدید پس از یک اشتباه کوچک

چگونه طرحواره نقص و شرم صمیمیت را مختل می‌کند؟

صمیمیت مستلزم آن است که فرد بتواند افکار، احساسات، نیازها و آسیب‌پذیری‌های خود را تا اندازه‌ای با فرد دیگری در میان بگذارد. اما برای کسی که در عمق وجود خود احساس نقص می‌کند، دیده‌شدن می‌تواند خطرناک باشد. او ممکن است با خود فکر کند:

• «اگر ناراحتی‌ام را نشان دهم، ضعیف به نظر می‌رسم».
• «اگر نیازم را بگویم، مرا وابسته یا زیاده‌خواه می‌داند».
• «اگر درباره گذشته‌ام بداند، نظرش درباره من تغییر می‌کند».
• «اگر بفهمد واقعاً چقدر مضطرب هستم، دیگر دوستم نخواهد داشت.»

بنابراین، فرد ممکن است فقط بخش‌های پذیرفتنی و کنترل‌شده‌ای از خود را وارد رابطه کند. شریک عاطفی با تصویری روبه‌رو می‌شود که ظاهراً قوی و بی‌نیاز است، اما به دنیای هیجانی واقعی فرد دسترسی ندارد.

در چنین شرایطی، فرد از یک سو آرزو دارد عمیقاً شناخته و پذیرفته شود و از سوی دیگر، از آشکارشدن خود واقعی می‌ترسد. این تعارض می‌تواند به احساس تنهایی در دل رابطه منجر شود (Stevens, & Roediger, 2017).

سبک‌های مقابله‌ای طرحواره نقص و شرم در رابطه

افراد معمولاً برای کنارآمدن با درد ناشی از یک طرحواره از سبک‌های مقابله‌ای استفاده می‌کنند: تسلیم، اجتناب و جبران افراطی. یک فرد ممکن است در موقعیت‌های مختلف از بیش از یک سبک استفاده کند (Young et al., 2003).

تسلیم در برابر طرحواره

در سبک تسلیم، فرد شدیداً اعتقاد دارد که دوست داشتنی و ارزشمند نیست (Arntz & Jacob, 2013). به همین دلیل ممکن است شریک عاطفی انتقادگر، تحقیرکننده یا طردکننده‌ای را انتخاب و رفتار او را تحمل کند. در این حالت ممکن است:

برای مثال، فردی که بارها از سوی همسرش مسخره می‌شود، ممکن است به‌جای اعتراض با خود بگوید: «شاید حق دارد؛ من واقعاً به‌اندازه‌ی کافی جذاب یا باهوش نیستم.»

اجتناب از طرحواره

در سبک اجتناب، فرد می‌کوشد با موقعیت‌ها و احساس‌هایی که طرحواره‌اش را فعال می‌کنند روبه‌رو نشود. ازآنجاکه صمیمیت می‌تواند احتمال دیده‌شدن نقص‌های ادراک‌شده را افزایش دهد، فرد ممکن است از روابط نزدیک فاصله بگیرد (Arntz & Jacob, 2013).

گاهی فرد می‌گوید «من به کسی نیاز ندارم»، اما پشت این استقلال ظاهری، ترس عمیقی از طرد و تحقیر پنهان شده است.

جبران افراطی

در جبران افراطی، فرد تلاش می‌کند خلاف احساس نقص خود را به دیگران ثابت کند. او ممکن است بخواهد بی‌نقص، برتر، بسیار موفق یا کاملاً کنترل‌کننده به نظر برسد. جبران افراطی ممکن است شامل این رفتارها باشد:

فردی که دیگران را تحقیر می‌کند، لزوماً در عمق وجود خود احساس برتری ندارد. گاهی حمله به دیگران راهی برای فرار از احساس حقارت و شرم است (Arntz & Jacob, 2013).

چرخه طرحواره نقص و شرم

طرحواره نقص و شرم معمولا در زندگی افراد از طریق سبک‌های مقابله‌ای تداوم پیدا می‌کند که در طرحواره‌درمانی تداوم طرحواره نامیده می‌شود (Young et al., 2003).

تداوم طرحواره به شکل یک چرخه در زندگی و روابط افراد صورت می‌گیرد. برای مثال در مورد طرحواره نقص و شرم نمونه زیر را در نظر بگیرید:

فرض کنید همسر یا شریک عاطفی فردی که طرحواره نقص و شرم دارد به علت مشغله‌های کاری یا هر دلیل دیگری خسته است و کمتر از حد معمول صحبت می‌کند. این وضعیت ممکن است طرحواره نقص و شرم را فعال کند و فرد فکر می‌کند «حتما از من خسته شده و دوست ندارد با من وقت بگذراند». این فکر نشان‌دهنده‌ی سبک مقابله‌ای تسلیم است و فرد احساس نقص، اضطراب و شرم می‌کند.

در نتیجه ممکن است برای کاهش اضطراب خود از همسرش بپرسد که «تو هنوزم منو دوست داری؟» و یا اینکه از این فاصله عصبانی می‌شود و خودش ممکن است از او فاصله بگیرد. همسر یا شریک عاطفی در این وضعیت دچار سردرگمی می‌شود و از اینکه خستگی او به عنوان مدرکی برای دوست نداشتن در نظر گرفته می‌شود خشمگین می‌شود و ممکن است از او فاصله بگیرد یا اینکه به ابراز خشم بپردازد. در هر دو مورد فردی که طرحواره نقص و شرم دارد به این نتیجه می‌رسد که دوست داشتنی و ارزشمند نیست.

درواقع تلاش‌های ما برای مبارزه کردن با طرحواره نقص و شرم به این دلیل که از فیلتر سبک‌های مقابله‌ای ناکارآمد عبور می‌کند نتیجه‌ی جز نقص و شرم بیشتر ندارد.

تداوم طرحواره نقص و شرم به شکل دیگری نیز رخ می‌دهد: فرد احساس نقص خود را از طریق بیان نکردن نیازهای خود پنهان می‌کند و نقابی از قوی بودن بر چهره می‌زند تا دیگران به این نتیجه برسند که او به چیزی نیاز ندارد (Stevens, & Roediger, 2017).

در این شرایط، همسر یا شریک عاطفی نمی‌تواند نسبت به نیازهای او آگاهی پیدا کند. در نتیجه نیازهای عاطفی او برآورده نخواهد شد که به نوبه‌ی خود منجر به احساس تنهایی و بی‌ارزشی می‌شود.

همانطور که مشاهده می‌کنید در هر دو نمونه، طرحواره نقص و شرم فقط واقعیت را تفسیر نمی‌کند؛ بلکه رفتارهایی ایجاد می‌کند که احتمال تجربه طرد یا فاصله را افزایش می‌دهند.

بنابراین، تأثیر طرحواره نقص و شرم بر روابط عاطفی فقط محدود به مجموعه‌ای از باورها و احساسات نیست؛ بلکه به صورت واقعی می‌تواند بر کیفیت رابطه تأثیرگذار باشد.

تأثیر طرحواره نقص و شرم بر انتخاب شریک عاطفی

یکی از روش‌هایی که طرحواره نقص و شرم بر روابط عاطفی تأثیر می‌گذارد از طریق فرایندی به نام جذابیت طرحواره‌ای صورت می‌گیرد.

جذابیت طرحواره‌ای یعنی اینکه ما جذب افرادی می‌شویم که به نحوی شبیه یا مکمل طرحواره‌های ما باشد و یا اینکه بتواند طرحواره‌های ما را فعال کنند. به عبارت دیگر، ما جذب الگوهای آشنا می‌شویم (Young et al., 2003).

به عنوان مثال، کسی که در کودکی بارها انتقاد شده است، ممکن است در بزرگسالی نیز جذب فردی شود که سخت‌گیر، کم‌توجه یا عیب‌جو است.

برعکس، یک شریک مهربان و پذیرا ممکن است در ابتدا بیش از حد خوب، غیرقابل‌اعتماد یا حتی کسل‌کننده به نظر برسد. محبت سالم با باور درونی «من دوست‌داشتنی نیستم» هماهنگ نیست؛ بنابراین، فرد ممکن است آن را باور نکند یا منتظر باشد که دیر یا زود پایان یابد.

طرحواره نقص و شرم در تعارض‌های عاطفی

در یک رابطه سالم نیز اختلاف، ناراحتی و انتقاد رخ می‌دهد. تفاوت اصلی در این است که افراد چگونه این تجربه‌ها را تفسیر و مدیریت می‌کنند (Stevens, & Roediger, 2017).

فرد دارای طرحواره نقص و شرم ممکن است انتقاد از یک رفتار مشخص را به کل شخصیت خود تعمیم دهد. برای مثال، اگر همسر یا شریک عاطفی‌اش بگوید «وقتی دیر خبر می‌دهی ناراحت می‌شوم»، او ممکن است این پیام را بشنود که «تو آدم بد و غیرقابل‌تحملی هستی».

وقتی طرحواره‌ی نقص و شرم فعال می‌شود افراد واکنش‌های مختلفی نشان می‌دهند:

• رفتار تدافعی: در این حالت، فرد بلافاصله شروع به توجیه رفتار خود می‌کند، زیرا پذیرفتن اشتباه برای او فقط اعتراف به یک رفتار نامناسب نیست؛ بلکه ممکن است به معنای تأیید معیوب ‌بودن کل وجودش باشد.
• ضدحمله: فرد برای فرار از احساس شرم، توجه را به نقص‌های طرف مقابل معطوف می‌کند: «خودت از من بدتری»، «تو همیشه دنبال ایرادگرفتن هستی»، «اگر تو این کار را نمی‌کردی، من هم این‌طور نمی‌شدم».
• کناره‌گیری: بعضی افراد ساکت می‌شوند، اتاق را ترک یا ارتباط را قطع می‌کنند. این رفتار ممکن است بی‌تفاوتی به نظر برسد، اما گاهی فرد از شدت شرم و درماندگی توان ادامه گفت‌وگو را ندارد.
• تسلیم سریع: فرد ممکن است بدون بررسی موضوع، تمام مسئولیت را بپذیرد و عذرخواهی کند. این واکنش در ظاهر تعارض را پایان می‌دهد، اما مانع گفت‌وگوی واقعی درباره‌ی سهم هر دو نفر می‌شود.
• پنهان‌کاری: اگر اعتراف به اشتباه با ترس از طرد یا تجربه‌ی شرم همراه باشد، فرد ممکن است حقیقت را پنهان کند. این پنهان‌کاری در بلندمدت اعتماد رابطه را کاهش می‌دهد و همان طردی را محتمل‌تر می‌کند که فرد از آن می‌ترسید.

چرا دریافت محبت برای این افراد دشوار است؟

ممکن است تصور کنیم فردی که احساس دوست‌نداشتنی بودن دارد، با دریافت محبت به‌سرعت آرام می‌شود؛ اما همیشه چنین نیست. اگر محبت با باورهای عمیق فرد ناسازگار باشد، ممکن است آن را نپذیرد (Arntz & Jacob, 2013).

وقتی شریک عاطفی می‌گوید «تو برای من جذابی»، فرد ممکن است فکر کند:

• فقط می‌خواهد حالم را بهتر کند.
• هنوز من واقعی را نشناخته است.
• اگر فرد بهتری ببیند، نظرش عوض می‌شود.
• حتماً چیزی از من می‌خواهد.
• اگر تعریفش را باور کنم، بعداً بیشتر آسیب می‌بینم.

به این ترتیب، تعریف‌‌ها و تمجیدها رد می‌شوند، محبت‌ها بی‌اعتبار می‌شوند و شریک عاطفی به‌تدریج ممکن است احساس کند هیچ میزانی از توجه به او کافی نیست. مسئله‌ی اصلی کمبود محبت بیرونی نیست؛ بلکه دشواری در جذب و باورکردن تجربه پذیرفته‌شدن است (Young et al., 2003).

چگونه می‌توان تأثیر طرحواره نقص و شرم را بر رابطه کاهش داد؟

کار با طرحواره نقص و شرم و کاهش تأثیر آن بر روابط عاطفی نیاز به زمان دارد زیرا تغییر این طرحواره به صورت تدریجی صورت می‌گیرد. با این حال، درنهایت افراد موفق می‌شوند بر نقص و شرم خود غلبه کنند (Young, & Klosko, 1993).

شناسایی موقعیت‌های فعال‌کننده

اولین گام توجه به موقعیت‌هایی است که در آن‌ها ناگهان احساس حقارت، بی‌ارزشی یا ترس از طرد افزایش می‌یابد. این موقعیت‌ها ممکن است شامل انتقاد، مقایسه‌ شدن، کاهش توجه شریک عاطفی، اشتباه‌ کردن یا آشکار شدن یک ضعف باشند. می‌توانید از خود بپرسید:

• چه اتفاقی افتاد؟
• چه فکری از ذهنم گذشت؟
• چه احساسی پیدا کردم؟
• شدت این احساس چقدر بود؟
• چه واکنشی نشان دادم؟
• آیا واکنش من فقط به اتفاق امروز مربوط بود یا تجربه‌ای قدیمی را نیز زنده کرد؟
• احساس شرم را از واقعیت جدا کنید

احساس‌ نقص، لزوماً به معنای معیوب‌ بودن نیست. هیجان‌ها واقعی‌اند، اما همیشه تفسیر دقیقی از واقعیت ارائه نمی‌دهند. به‌جای گفتن «من دوست‌داشتنی نیستم»، می‌توان گفت: «در حال حاضر احساس می‌کنم دوست‌داشتنی نیستم؛ زیرا طرحواره‌ام فعال شده است». این تغییر کوچک در زبان، بین فرد و پیام طرحواره فاصله ایجاد می‌کند.

شناسایی والد تنبیه‌گر

گاهی جمله‌هایی که فرد درباره‌ی خودش می‌گوید، بازتاب پیام‌هایی هستند که سال‌ها قبل، از والدین، معلمان، همسالان یا افراد آزارگر شنیده است.

از خود بپرسید:

• این صدا شبیه صدای چه کسی است؟
• نخستین بار چه زمانی چنین احساسی درباره خودم پیدا کردم؟
• آیا با یک کودک دیگر نیز همین‌قدر بی‌رحمانه صحبت می‌کردم؟
• آیا این صدا واقع‌بینانه است یا تحقیرکننده؟
• هدف، نادیده‌گرفتن مسئولیت‌ها نیست؛ بلکه جایگزین ‌کردن تحقیر با ارزیابی منصفانه است.
• انتقاد از رفتار را از محکومیت هویت جدا کنید

اگر شریک عاطفی از رفتاری انتقاد می‌کند، پیش از نتیجه‌گیری درباره‌ی ارزش خود، پیام او را دقیق‌تر بررسی کنید. به‌جای اینکه بگویید: «پس فکر می‌کنی من آدم بدی هستم». می‌توانید بپرسید: «آیا درباره این رفتار مشخص صحبت می‌کنی یا نگرانی گسترده‌تری درباره رابطه داری؟».

این پرسش مانع از آن می‌شود که طرحواره یک بازخورد محدود را به طرد کامل تبدیل کند.

در نظر گرفتن تفسیرهای جایگزین

فرض کنید شریک عاطفی شما دیرتر از معمول پاسخ داده است. تفسیر طرحواره‌ای ممکن است این باشد: «دیگر علاقه‌ای به من ندارد، چون من خسته‌کننده‌ام».

تفسیرهای جایگزین می‌توانند چنین باشند:

• ممکن است مشغول باشد.
• شاید خسته است و انرژی گفت‌وگو ندارد.
• ممکن است متوجه پیام نشده باشد.
• شاید از موضوع دیگری ناراحت است.
• حتی اگر از رفتار من ناراحت باشد، این به معنای بی‌ارزش‌بودن من یا پایان رابطه نیست.

به خاطر داشته باشید که هدف از این کار، مثبت‌اندیشی اجباری نیست؛ بلکه جلوگیری از تبدیل یک احتمال منفی به یک حقیقت قطعی است.

تجربه آسیب‌پذیری 

لازم نیست یک‌باره تمام بخش‌های خصوصی زندگی خود را آشکار کنید. می‌توانید از بیان نیازها، احساسات و نگرانی‌های کوچک‌تر نزد افراد قابل‌اعتماد شروع کنید.

برای مثال: «گفتن این موضوع برایم کمی سخت است، چون می‌ترسم ضعیف به نظر برسم؛ اما وقتی چند روز از تو بی‌خبر می‌مانم، مضطرب می‌شوم».

آسیب‌پذیری سالم با افشای بی‌حدومرز یا وابستگی کامل تفاوت دارد. میزان آشکارسازی باید متناسب با امنیت، اعتماد و مرحله رابطه باشد.

پذیرش تحسین

وقتی کسی از شما تعریف می‌کند، لازم نیست فوراً او را متقاعد کنید که اشتباه می‌کند. می‌توانید فقط بگویید: «ممنونم».

پذیرفتن تحسین به معنای خودشیفتگی یا بی‌نقص‌دانستن خود نیست. این کار به ذهن فرصت می‌دهد اطلاعات مثبت ناسازگار با طرحواره را به‌تدریج جذب کند.

ابراز مستقیم نیازها

به‌جای اینکه منتظر بمانید شریک عاطفی نیازتان را حدس بزند یا با اطمینان‌خواهی غیرمستقیم واکنش او را آزمایش کنید، خواسته خود را روشن بیان کنید.

برای مثال: «امروز روز سختی داشتم و دوست دارم چند دقیقه فقط به حرف‌هایم گوش بدهی».

«وقتی در جمع درباره اشتباه من شوخی می‌کنی، احساس شرمندگی می‌کنم. می‌خواهم این موضوع را خصوصی مطرح کنی».

بیان نیاز هیچ تضمینی برای دریافت پاسخ مطلوب ایجاد نمی‌کند، اما امکان گفت‌وگوی سالم را افزایش می‌دهد.

تعیین حد و مرز

کارکردن روی طرحواره به معنای تحمل‌کردن بدرفتاری نیست. اگر شریک عاطفی مرتباً شما را تحقیر، مسخره، تهدید یا بی‌ارزش می‌کند، مسئله فقط «حساسیت شما» نیست. در این حالت می‌توانید بگویید:

«من آماده‌ام درباره‌ی رفتارم صحبت کنم، اما گفت‌وگویی را که در آن توهین یا تحقیر وجود داشته باشد ادامه نمی‌دهم».

طرحواره نقص و شرم ممکن است فرد را وادار کند رفتار آسیب‌زا را سزاوار خود بداند. یکی از جنبه‌های بهبودی، تشخیص این موضوع است که داشتن ضعف یا اشتباه، حق برخورد محترمانه را از انسان سلب نمی‌کند.

جدی گرفتن روابط سالم

افراد دارای این طرحواره گاهی شواهد طرد را بزرگ و نشانه‌های پذیرش را کوچک می‌کنند. توجه آگاهانه به روابطی که در آن‌ها احترام، ثبات، همدلی و پذیرش وجود دارد، می‌تواند به اصلاح تدریجی طرحواره کمک کند.

شریک عاطفی چگونه می‌تواند کمک کند؟

شریک عاطفی نمی‌تواند به‌تنهایی طرحواره نقص و شرم را درمان کند، اما می‌تواند به ایجاد رابطه‌ای امن‌تر کمک کند.
رفتارهای مفید عبارت‌اند از:

درعین‌حال، شریک عاطفی نباید مسئول تنظیم دائمی احساس ارزشمندی فرد شود. اطمینان‌بخشی مکرر، کنارگذاشتن تمام نیازهای شخصی یا تحمل رفتارهای کنترل‌گرانه راه‌حل پایداری نیست. مسئولیت تغییر الگوها باید میان فرد، رابطه و در صورت لزوم فرایند درمان تقسیم شود.

طرحواره‌درمانی چگونه کمک می‌کند؟

طرحواره‌درمانی فقط بر تغییر چند فکر منفی تمرکز نمی‌کند؛ بلکه می‌کوشد ریشه‌های تحولی، هیجان‌های عمیق، خاطرات و الگوهای رابطه‌ای مرتبط با طرحواره را نیز تغییر دهد (Young et al., 2003).

شناخت منشأ طرحواره

درمانگر به فرد کمک می‌کند بفهمد احساس نقص چگونه شکل گرفته و چه تجربه‌هایی آن را تقویت کرده‌اند. هدف این مرحله، شناختن مسیر شکل‌گیری الگوست.

تصویرسازی ذهنی

در این روش، فرد خاطرات دردناک مرتبط با تحقیر، طرد یا شرمسارشدن را در فضای امن درمان بازبینی می‌کند. سپس نیازهای برآورده‌نشده‌ی کودک، مانند حمایت، پذیرش، دفاع و اعتباربخشی، در تصویر ذهنی مورد توجه قرار می‌گیرند.

کار با صندلی‌ها

در این تکنیک، از صندلی‌های مختلف برای بازنمایی بخش‌های مختلف شخصیت استفاده می‌شود. به عنوان مثال به صدای والد درونی یک صندلی اختصاص داده می‌شود و در طرف دیگر از یک صندلی برای بازنمایی افکار منطقی استفاده می‌شود.

کار با صندلی‌ها می‌تواند به فرد کمک کند میان صدای والد عیب‌جو، کودک آسیب‌پذیر و بزرگسال سالم تمایز قائل شود. فرد یاد می‌گیرد در برابر پیام‌های تحقیرکننده بایستد و از بخش آسیب‌پذیر خود حمایت کند.

رابطه‌ی درمانی

برای فردی که باور دارد با آشکارشدن نقص‌هایش طرد خواهد شد، تجربه رابطه‌ای که در آن دیده می‌شود اما همچنان مورد احترام و توجه قرار می‌گیرد، می‌تواند اصلاح‌کننده باشد. در طرحواره‌درمانی از مفهوم «بازوالدینی حدومرزدار» برای توصیف بخشی از این تجربه استفاده می‌شود.

تغییر الگوهای رفتاری

درمان فقط به فهمیدن گذشته محدود نمی‌شود. فرد به‌تدریج تمرین می‌کند:

• نیازهایش را بیان کند
• تحسین را بپذیرد
• از پنهان‌کاری غیرضروری فاصله بگیرد
• روابط سالم‌تری انتخاب کند
• در برابر تحقیر حدومرز تعیین کند
• اشتباه را بدون خودتخریبی بپذیرد
• صمیمیت و آسیب‌پذیری را تحمل کند
• تقویت ذهنیت بزرگسال سالم

ذهنیت بزرگسال سالم بخشی از فرد است که می‌تواند واقعیت را متعادل‌تر ببیند، نیازها را معتبر بداند، مسئولیت اشتباه‌ها را بپذیرد و در برابر صدای تنبیه‌گر از خود حمایت کند (Young et al., 2003). پیام بزرگسال سالم می‌تواند چنین باشد:

• من کامل نیستم، اما نقص‌هایم تمام هویت من نیستند.
• ممکن است اشتباه کنم و همچنان شایسته احترام باشم.
• لازم نیست برای دوست‌داشتنی‌بودن بی‌نقص باشم.
• کسی که مرا دوست دارد می‌تواند هم نقاط قوت و هم محدودیت‌هایم را ببیند.

چه زمانی بهتر است از روان‌درمانگر کمک بگیریم؟

اگر احساس شرم، بی‌ارزشی یا ترس از آشکارشدن خود واقعی به‌طور مکرر روابط شما را مختل می‌کند، کمک‌گرفتن از روان‌درمانگر می‌تواند مفید باشد. مراجعه به درمانگر به‌ویژه زمانی اهمیت دارد که:

• به دلیل ترس از طرد از صمیمیت اجتناب می‌کنید
• مرتباً وارد روابط تحقیرآمیز یا طردکننده می‌شوید
• انتقادهای کوچک باعث فروپاشی شدید هیجانی می‌شوند
• برای حفظ رابطه دائماً خودتان را پنهان می‌کنید
• به اطمینان‌خواهی مکرر نیاز دارید
• احساس بی‌ارزشی با افسردگی، اضطراب یا انزوای اجتماعی همراه شده است
• شرم با خودآزاری یا افکار خودکشی همراه است
• اختلاف‌های رابطه به تحقیر، خشونت یا کنترل‌گری منجر شده‌اند

اگر افکار خودکشی یا خودآزاری دارید، لازم است فوراً از خدمات اورژانسی محل زندگی، یک متخصص سلامت روان یا فردی قابل‌اعتماد کمک بگیرید.

جمع‌بندی

طرحواره نقص و شرم می‌تواند فرد را متقاعد کند که در عمق وجودش مشکلی اساسی دارد و اگر دیگران او را واقعاً بشناسند، طردش خواهند کرد. این باور بر نحوه انتخاب شریک عاطفی، دریافت محبت، تجربه صمیمیت، واکنش به انتقاد و مدیریت تعارض اثر می‌گذارد.

بعضی افراد با تسلیم ‌شدن در برابر طرحواره، روابط تحقیرآمیز را تحمل می‌کنند. برخی با اجتناب از صمیمیت، خود واقعی‌شان را پنهان نگه می‌دارند. برخی دیگر از طریق کمال‌گرایی، برتری‌جویی یا انتقاد از دیگران می‌کوشند احساس نقص را جبران کنند.

بااین‌حال، احساس معیوب‌بودن حقیقت نهایی هویت فرد نیست. این احساس معمولاً بخشی از الگویی آموخته‌شده است که تجربه‌های گذشته را به روابط امروز منتقل می‌کند. شناخت طرحواره، مقابله با صدای عیب‌جو، تمرین آسیب‌پذیری ایمن، انتخاب روابط محترمانه و دریافت کمک تخصصی می‌تواند به تغییر تدریجی این الگو کمک کند.

هدف این نیست که فرد خود را بی‌نقص ببیند؛ هدف این است که بداند می‌تواند ناقص باشد و همچنان ارزشمند، دوست‌داشتنی و شایسته احترام باقی بماند.

مطالعه بیشتر

برای آشنایی عمیق‌تر با طرحواره نقص و شرم و تأثیر آن بر روابط، کتاب Schema Therapy: A Practitioner’s Guide نوشته جفری یانگ، جانت کلوسکو و مارجوری ویشار یکی از منابع اصلی طرحواره‌درمانی است. نویسندگان در این کتاب، طرحواره نقص و شرم، منشأهای تحولی، سبک‌های مقابله‌ای و روش‌های درمان آن را به‌صورت تخصصی توضیح می‌دهند.

کتاب Reinventing Your Life نوشته جفری یانگ و جانت کلوسکو نیز برای مخاطبان عمومی مناسب‌تر است و نشان می‌دهد تله‌های زندگی چگونه شکل می‌گیرند و چگونه در روابط بزرگسالی ادامه پیدا می‌کنند.

برای درک چرخه‌های طرحواره‌ای میان زوج‌ها، کتاب Breaking Negative Relationship Patterns نوشته بروس استیونز و اکهارد رودیگر منبع کاربردی مناسبی است. این کتاب توضیح می‌دهد که چگونه طرحواره‌ها، سبک‌های مقابله‌ای و ذهنیت‌های هر دو شریک با یکدیگر تعامل می‌کنند و چرخه‌های منفی رابطه را می‌سازند.

پژوهش‌های تجربی نیز نشان داده‌اند که طرحواره‌های ناسازگار اولیه با مشکلات بین‌فردی و کاهش رضایت از رابطه ارتباط دارند؛ بااین‌حال، بیشتر این یافته‌ها همبستگی هستند و به‌تنهایی رابطه علت‌ومعلولی را ثابت نمی‌کنند (Janovsky et al., 2020; Kóver et al., 2024).

علاوه بر این موارد می‌توانید به منابعی که در وب‌سایت اسکیمالوژی است مراجعه کنید. مقاله‌ای که به توضیح طرحواره‌درمانی پرداخته است، اصول و تکنیک‌های این درمان را به‌خوبی توصیف کرده است. مقاله‌ی طرحواره نقص و شرم نیز به تعریف و نشانه‌های این طرحواره پرداخته است.

منابع

Arntz, A., & Jacob, G. (2013). Schema therapy in practice: An introductory guide to the schema mode approach. Wiley-Blackwell.

Janovsky, T., Rock, A. J., Thorsteinsson, E. B., Clark, G. I., & Murray, C. V. (2020). The relationship between early maladaptive schemas and interpersonal problems: A meta-analytic review. Clinical Psychology & Psychotherapy, 27(3), 408–447. https://doi.org/10.1002/cpp.2439

Kóver, L., Ujhelyi Nagy, A., Mirnics, Z., Perczel-Forintos, D., & Kökönyei, G. (2024). The association between early maladaptive schemas and relationship satisfaction: A dyadic analysis. BMC Psychology, 12. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11694223/

Stevens, B. A., & Roediger, E. (2017). Breaking negative relationship patterns: A schema therapy self-help and support book. Wiley-Blackwell.

Young, J. E., & Klosko, J. S. (1993). Reinventing your life: The breakthrough program to end negative behavior and feel great again. Plume.

Young, J. E., Klosko, J. S., & Weishaar, M. E. (2003). Schema therapy: A practitioner’s guide. Guilford Press.